Hillegersberg van 1817 tot 1920: school, cultuur en recreatie

School
De school in de Bergse Dorpsstraat werd gebouwd in 1885. Bovenmeester was J.J. Nieuwdorp. De school, die ook een woning voor de onderwijzer bevatte, werd ontworpen door H. Westra jr. (1843-1911). Het was niet de eerste school in Hillegersberg, in de Franse tijd waren er al twee, één in het dorp aan de Kerkstraat en één in Terbregge (maar die werd in 1818 gesloten). De lagere school werd later een ULO. De eerste directeur van de ULO was de heer Kentie. Het gebouw werd in 1957, na een brand, afgebroken en op deze plek is nu de schoenenwinkel Van den Assem gevestigd.

Cultuur

In Hillegersberg waren verschillende verenigingen op cultureel-maatschappelijk gebied. Er was een departement van de maatschappij Tot nut van 't Algemeen met zo'n veertigtal leden. Ook was er een afdeling van het Bijbelgenootschap.

In de eerste helft van de 19e eeuw was een bekende Hillegersbergenaar de schoolmeester en schrijver Willem van den Hoonaard (1788-1862). Zijn achterkleinkinderen Gerrit van Yperen (1882-1955) en Siem van den Hoonaard (1900-1938) werden ook bekende Hillegersbergse kunstenaars. Rond 1870 tekende Johannes Tavenraad (1809-1881) veel in Hillegersberg, zijn werk is in het Rijksmuseum. De kunstschilder en tekenleraar op het Rotterdamsch Lyceum Jan Hendrik Grauenkamp (1902-1980) werd geboren in Hillegersberg.

Recreatie
Hillegersberg kende 'van ouds her' enkele herbergen. Langs de Rotte waren o.a. "De Oranjeboom" en "In den Baars". "In den Baars", anno 1840,  was gelegen nabij scheepswerf Wurth, en was tevens veerhuis. Het pand is nu een nu woonhuis. In de eerste helft van de 19e eeuw was er op de (toenmalige) grens van Hillegersberg en Rotterdam de theetuin  “Pax Intrantibus” (zij die binnentreden worden verwelkomd). Het was een voormalig buitenhuis uit de eerste helft van de 18e eeuw gelegen in Blommersdijk op de huidige kruising Bergweg en Bergsingel. "Pax Intrantibus" was door aankoop in 1832 in eigendom gekomen van het kasteleinsechtpaar Joannes Buderman en Johanna van Beugen. Nadat zij weduwe was geworden, verkocht Johanna de zaak in 1844 aan haar jongste zoon Willem.

In de tweede helft van de 19e eeuw werden de Bergse Plassen een toeristische attractie. Het plassengebied was vanaf 1880 met de paardentram snel te bereiken. Door de vrijstaande bebouwing langs de Bergweg hadden de wandelaars een schitterend uitzicht op de Bergse Achterplas en Bergse Voorplas, de grillige oevers en de lange landtongen die in de plassen steken. De wandelingen eindigden maar wat vaak in een bezoek aan een van de theeschenkerijen of pleziertuinen die op de terreinen van de buitenplaatsen lagen. Bekende uitspanningen rond 1900 waren onder meer: "De Oude Tol", "De Viersprong" (van Charles van Ham), speeltuin en theeschenkerij "Gezelligheid", "Plaats Lommerrijk", "Plaats Tivoli" en het in 1799 opgerichte "Het Wapen van Holland" (Freericks).

De zalen van Hillegersberg werden ook veelvuldig gebruikt voor regionale of landelijke zakelijke bijeenkomsten. In het Algemeen Handelsblad van 17 augustus 1841 is bijvoorbeeld sprake van een herdenkingsbijeenkomst van de 10-daagse veldtocht (die plaatsvond in 1831) "ten huize van Mejufr. de Wed. Van den Hove te Hilligersberg". Dit met een diner in de met smaak gedecoreerde zaal [van het Wapen van Holland].

Een van de meest geliefde pleziertuinen was de Tuin van Vrouw Romein, ook wel Plaats Lommerrijk  (nu Straatweg 99). In 1880 begon Adriana Romein een theetuin met kinderspeelplaats in een boerenwoning op het terrein van het voormalige Lommerrijk, vlak bij de Tivolibrug. Er waren schommels en rekstokken. Roeibootjes waren te huur. Vrouwe Romein verkoopt in 1894 haar geliefde Lommerrijk aan de gebroeders Stal. Deze twee broers dempen de naast het gebouw gelegen vaart en gaven opdracht voor de bouw van een grote zaal voor dansfeesten, congressen, vergaderingen en sportevenementen. De architect Piet Buskens (1872-1939) maakte al in 1894 het ontwerp van een koetshuis, in 1895 van een ijstent, in 1896 van een koffiebuitenhuis en in 1902 van de feestzaal. Lommerrijk blijft groeien en uitbreiden. Later werd A.C. Lengkeek (1879-1954) de huisarchitect van Lommerrijk.

Lommerrijk biedt in 1940 onderdak aan gezinnen die zijn getroffen door het bombardement. Ook is Lommerrijk het onderkomen van het Rotterdams Philharmonisch Orkest. In de tuin aan de plas geven de orkestleden geregeld een concert. In 1976 brandt Lommerrijk af en een jaar later brandt ook het koetshuis af. Lommerrijk lijkt verdwenen, maar in 1978 komen er een restaurant, vier zalen en twaalf bowlingbanen: de basis van het huidige Lommerrijk zoals we het gebouw nu kennen.

Iets verderop (vanuit Rotterdam gezien, nu Straatweg 107) lag de Theetuin Tivoli, later Theetuin Zomerlust geheten. Het was een voormalig herenhuis. In het speeltuintje daar was een draaimolen. De naam Tivoli is wel bijzonder... lees Tivoli eens van achter naar voren, je krijgt dan ilovit: I lov' it! Hier was ook het dansinstituut van Jac. Niesen gevestigd. Tijdens de oorlog deed het restaurant dienst als distributiekantoor. Later werd de naam van de theetuin De Plas. Tegenwoordig is het een Chinees/ Japans restaurant.

In 1882 begon Gerardus Adrianus Freericks (1825-1904), de toenmalige uitbater van het in 1799 opgerichte logement "Het Wapen van Holland" aan de Bergse Dorpsstraat, met de jardin de plaissance. In de volksmond stond de jardin de plaissance van "Restauration Freericks" bekend als "de tuin van Freericks" (nu: Weissenbruchlaan/ Streksingel). Bij de tuin hoorde ook een 'Chinees theehuis' (nu: ingang HEMA bij de parkeerplaats), een speeltuin en een kegelbaan. Ook had Freericks een veel gebruikte muziektent. Op 22 januari 1934 brandde Het Wapen van Holland af. In 1936 werden 'de restanten' verkocht, in 1937 was alles verwijderd, ook de fundering. Er bleken niet minder dan drie funderingen te zijn, het oude café was blijkbaar vaker verbouwd. Er was een fundering op houten palen, een fundering van teertonnen en een fundering 'op staal'.

Door zandwinning voor straatophogingen ontstonden kleine plassen, zoals het halverwege de negentiende eeuw voor het ophogen van de Kerkstraat ontstane Zwarte Plasje. In de loop der jaren bezonk de dikke veenlaag en ontstonden er kleine wellen die het water zuiverden. In deze plas werd vanaf 1905 gezwommen, in 1910 kwam de eerste badmeester. In 1913 kregen de heren M. Iburg en W.A.M. Korink de pacht van de plas en omliggende grond. Zij vulden de drassige bodem aan één kant op met zand van een naburige zandheuvel, zodat er ook een ondiep bad kon komen. Ze bouwden een huisje aan de rand en verfden het wit. In 1914 werd de Sportvereeniging Hillegersberg (SVH) opgericht; bestuursleden waren naast Iburg en Korink o.a. de heren Rooszen en de kunstschilder Herman Bieling. Het openluchtzwembad en de sportvereniging SVH bestaan nog steeds.