Hillegersberg van 1920 tot 1941

Vanaf 1920 vond op het grondgebied van Hillegersberg veel nieuwbouw plaats. Het Berglustkwartier werd gerealiseerd. Ook het Kleiweggebied kreeg vorm. Een begin werd gemaakt met de ontwikkeling van het Molenlaankwartier. De economische crisis in de jaren '30 en het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog was voor de grote delen van de bevolking zwaar: armoede en onzekerheid. In 1941 werd de gemeente, inmiddels met ca. 26.000 inwoners één van tien grootste gemeenten van Zuid-Holland, samengevoegd met Rotterdam.

Achtereenvolgens komen aan de orde:
* Hillegersberg van 1920 tot 1941: bestuurlijk
* Hillegersberg van 1920 tot 1921: wonen en werken
* Hillegersberg van 1920 tot 1941: school, kerk, cultuur en recreatie
* 1 augustus 1941: De gemeente Hillegersberg opgeheven

Hillegersberg van 1920 tot 1941: bestuurlijk

Gemeentebestuur
Vanaf 1907 was Jhr. Volkert Huibert de Villeneuve burgemeester van Hillegersberg, in 1924 werd hij opgevolgd door Frederik Hendrik van Kempen. Van kempen zou de laatste burgemeester van Hillegersberg worden. De gemeenteraad van Hillegersberg bestand uit 11 mensen, inclusief de wethouders. In 1931 werd het aantal uitgebreid naar 17. Hillegersberg was een overwegend confessionele gemeente.  Enkele van de wethouders waren: Breedveld, Daniels, Siezen, Spronkers en Terwiel. Zeer opvallend was de uitslag van de proviciale verkiezingen in 1935. Voor het eerst deed de NSB mee. Relatief veel Hillegersbergenaren waren lid van de NSB: in 1935 1046 leden op een bevolking van 10.000. De NSB kreeg 17% van de Hillegersbergse stemmen. De aanhang werd minder toen de NSB zich antisemitisch profileerde.

In 1920 telde de gemeente nog maar 5.000 inwoners. Tussen 1920 en 1930 werd veel gebouwd: het Berglustkwartier en Kleiwegkwartier, zo was het inwonertal in 1935 het dubbele. Een belangrijke bijdrage aan de groei leverde o.a. wethouder Maarten Dijkshoorn, die na 40 jaar gemeenteraadslidmaatschap in 1927 afscheid nam. Hij kreeg bij besluit van 6 december 1927 een bijzonder afscheidscadeau: een nieuwe laan werd naar hem genoemd. In 1931 had Hillegersberg 15.000 inwoners, in 1936 21.000. Op zijn verzoek werd Chris van den Berg op 8 oktober 1935 door het gemeentebestuur van Hillegersberg benoemd tot onbezoldigd conservator van het gemeentearchief van Hillegersberg; door zijn toedoen is veel van het historisch erfgoed van Hillegersberg bewaard gebleven. 

Hillegersberg groeide verder door de grote stroom Rotterdammers die zich na het bombardement hier blijvend vestigden. Vanaf het begin van de Duitse bezetting bleef het Hillegersbergse gemeentebestuur zijn taken vervullen. Er werden nieuwe regels opgelegd. Ook in Hillegersberg waren er 'spontane manifestaties van trouw aan het huis van Oranje', maar dat kon door de bezetter niet worden geaccepteerd. De bezetter trad op tegen alle Oranje-uitingen. De Prins Bernardkade moest Voorplaskade gaan heten.

Met de ruim 26.000 inwoners beschouwde Hillegersberg zich meer en meer als een stedelijke gemeente. Hillegersberg hoorde in 1941 in grootte tot de top-10 van de provincie Zuid-Holland.

Gemeentegids
In april 1932 werd, vooral ten behoeve van de nieuwe inwoners, de eerste jaarlijkse gemeentegids uitgegeven. Deze gids van het Nederlandse uitgevers- en reclamebureau te Hilversum is samengesteld door C.A. van der Heijden. Het is een voorloper van de reeks van gidsen die jaarlijks verschenen vanaf het najaar van 1932. Deze allereerste Gids van april 1932 en de door Cosse uitgegeven Gids voor 1937 zijn digitaal door te bladeren. De laatste gids verscheen in 1939.

Annexatieplannen al in 1924...
Het gemeentebestuur van Rotterdam gaf in 1924 zijn directeur Plaatselijke werken, De Roode, de opdracht een plan te ontwerpen voor de uitbreiding van de stad. Dit leidt in 1926 tot een brief van Rotterdam aan de provincie dat in Hillegersberg de drinkwatervoorziening en de riolering ernstig te wensen over lieten. In 1927 hebben B&W van Rotterdam een voorstel tot stadsuitbreiding ingediend. Na uitgebreide discussies heeft de gemeenteraad in januari 1929 met 26 tegen 13 stemmen besloten tot de annexatie van veel van de omliggende gemeenten voor uitbreiding van de haven, woningbouw en recreatiegebied. Bij Rotterdam zouden o.a. Hillegersberg, Schiebroek, Overschie, Schiedam en Vlaardingen moeten komen.

Met de betreffende gemeenten had Rotterdam geen overleg gevoerd... het verzet uit de regio was groot en had ten dele succes: later in 1929 laten Gedeputeerde Staten van de provincie weten "voorlopig" af te zien van het integrale plan en zich te beperken tot de havenuitbreidingen. Het Rotterdamse voorstel wordt uiteindelijk in 1933 definitief door de provincie afgewezen, met uitzondering van Hoogvliet en Pernis: zij moesten er aan geloven vanwege de aanleg van de havens voor de petroleumindustrie aan de Vondelingenplaat.

Tweede Wereldoorlog
De Duitse bezetter legde na de Nederlandse capitulatie op 15 mei 1940 nog diezelfde dag vergaande maatregelen op. Het gemeentebestuur bleef in standen functioneerde min of meer 'als vanouds'.

De annexatieplannen van de jaren '20 en '30 waren afgewend, maar er bleven initiatieven tot annexatie van delen rond het tot dan bestaande Rotterdam. Uiteindelijk zouden Hillegersberg, Schiebroek en andere tot dan zelfstandige gemeenten, ondanks hun verzet, in 1941 bij Rotterdam komen. Overigens was ook de gemeente Rotterdam zelf niet overtuigd. In de gemeenteraadsnotulen van 12 juli 1941 zegt de heer Van Walsum er met vrij grote reserve tegenover te staan: "Men leeft thans immers in een interim-periode die aan een definitieve voorafgaat waarvan met thans de vorm nog niet kent.". De annexatie van 1941 was echter wel definitief...

Hillegersberg van 1920 tot 1941: wonen en werken

Veel woningbouw
De gemeente Hillegersberg gaf begin jaren '20 opdracht tot het maken van een uitbreidingsplan aan het architectenbureau Granpré Molière, Verhagen en Kok. Dit bureau had eerder o.a. tuinstad Vreewijk ontworpen. Als belangrijkste uitgangspunt gold het behoud van de grote wateroppervlakten met hun bestaande contouren. Plantsoenen, een open bebouwing en wandelwegen  ‘die tot een verblijf van korte en lange duur op of aan het water uitlokken’ werden toegevoegd. Ten noorden van de Bergse Achterplas, als uitbreiding van de oude dorpskern, was een ‘tuinstadswijk’ gedacht. Direct aan de Bergse Achterplas werd voortgebouwd op de ruime verkaveling met woningen voor de betere middenstand en met villa’s en landhuizen. Het uitzicht op het water mocht niet worden belemmerd. Voor zover niet bebouwd waren de oevers bestemd voor de aanleg van plantsoenen. Langs de westelijke en noordwestelijke rand van de tuistadswijk waren arbeiderswoningen gepland.

Tussen 1920 en 1930 werd veel gebouwd: het Berglustkwartier en Kleiwegkwartier. Voor nieuwbouw in Hillegersberg was in de jaren '20  L.N. Krijgsman jr. een veelgevraagd architect. In het Berglustkwartier kwamen naast herenhuizen ook de eerste 'woonblokken' van 3- en 4-hoog met verschillende woningen, hier was Jan Hendriks de projectontwikkelaar.

Ook rond de Straatweg werd veel gebouwd. Op de eilanden in de Bergse Achterplas bouwden Rotterdamse stadsbewoners vanaf de jaren twintig kleine zomerhuizen, de  ‘plashuisjes’. De gemeente stond dit toe, maar stelde eisen aan het maximaal te bebouwen oppervlak en aan de bouwhoogte. De Bergse Plaslaan is vanaf 1920-1921 complexmatig bebouwd, bedoeld voor forensen. Plasoord ontleent zijn naam aan de buitenplaats Plasoord. De eigenaar liet de buitenplaats in 1926 afbreken, zodat hij de grond aan de gemeente kon verkopen voor de bouw van een villapark. In 1932 werd de zijstraat Wilgenoord aangelegd en ook daar verrees een villapark.

Het Uitbreidingsplan uit 1933 voorzag ook de bebouwing van Polder 110 Morgen. Voor het zuidelijke gedeelte van de polder was een ontwerp gemaakt dat aansloot op de verkaveling van het Berglustkwartier. Het noordelijke gedeelte van de polder was bestemd voor de aanleg van een begraafplaats.De tot eind jaren ‘30 gebouwde huizen hadden een te hoge huurprijs, dus was er een nijpend tekort ontstaan aan woningen voor de minder gesitueerden.Het uitbreidingsplan werd in 1933 en in 1939 herzien. 

Verkeer (o.a. tol)
Een bijzonder fenomeen dat tot 1 januari 1930 bestond was de tol op de kruising Straatweg-Kleiweg-Kootsekade. Om de kosten van de aanleg van wegen die enigszins terug te verdienen hief de rijksoverheid tol. In Hillegersberg kwam de tol in 1734, deze werd in 1749 aan Hillegerberg overgedragen. In 1924 werd het tolhuisje, na aanleg van de Juliana van Stolberglaan die als sluipweg werd gebruikt,  verplaatst naar de hoek Straatweg- Juliana van Stolberglaan. De Tolgaarder deed dienst van ’s ochtends 4.00 uur tot ’s avonds 11.00 uur. De laatste tolgaarder was A.W. Cossee. De opheffing leidde tot een arbeidsconflict met de gemeente. Hij werd uitgever en maakte vanaf 1934 gedurende enkele jaren de gemeentegidsen van Hillegersberg en Schiebroek.

In 1920 werd de Straatweg verbreed door de sloten aan weerszijden te dempen. De functie van de straat verbeterde zeer, maar de straat verloor wel zijn oude allure. Ook kreeg de Straatweg zijstraten op de landtongen. In 1928 kwam de Weissenbruchlaan, althans op 18 mei van dat jaar gaf het College van Burgemeester en Wethouders van de gemeente Hillegersberg de straat zijn naam. Voor de aanleg van deze laan moest in 1936 o.a. Villa Françoise, Dorpsstraat 18, wijken.

In de jaren '30 verloor het Boterdorps Verlaat dat de Voorplas met de Rotte verbindt, zijn functie als schutsluis. Het is sindsdien alleen nog een verlaat om het waterpeil te regelen.

Openbaar vervoer
Vanaf het begin van de 20ste eeuw was een een spoorwegnet-in-opbouw met o.a. een halte Kleiweg en reed een paardentram/ tram door de Dorpsstraat van en naar het centrum van Rotterdam en waren er verbindingen naar bijvoorbeeld Bleiswijk. De paardentram werd omgezet in een elektische tram lijn 14 van de RETM. Lijn 23 ging rijden naar de Kootsekade. De trams reden vaak, in 1936 bijvoorbeeld reed lijn 14 om de 6 minuten en lijn 23 om de 8 minuten. In 1937 werd lijn 23 vervangen door lijn 10, van de Kootsekade naar Spangen.

In 1924 startte de TOD, de Terbregsche Omnibus Dienst. De TOD groeide en had begin jaren '30 een drietal lijnen met een 10- minutendienst: Lijn T van Rotterdam-Hofplein via de Bergweg en de Molenlaan naar Terbregge, lijn S van Rotterdam via de Staatweg en de Kleiweg naar de Adrianalaan in Schiebroek en lijn U van Rotterdam via de Kleiweg naar de Uitweg. Lijn U kreeg in 1935 als eindpunt de Rozenlaan en werd omgedoopt in lijn R. De gemeente Rotterdam nam lijn T in 1937 over voor 85.000 gulden. Het busvervoer werd voortgezet door de RET.

Ook waren in Hillegersberg taxi's beschikbaar. RAVERO had een standplaats aan de Hilleniussingel.

Na het bombardement van Rotterdam was het de tram vanuit Hillegersberg (lijn 10) die, op 28 mei 1940, als eerste weer over op de Coolsingel reed,  in de richting van de Westzeedijk naar Spangen, zij het met gesloten deuren.

Leven in Hillegersberg
Hillegersberg 'verstedelijkte'. De tol, die al in 1734 op de Bergweg was ingesteld, werd eind 1929 opgeheven. Er kwamen nieuwe scholen en kerken. Ook voor ouderen waren er voorzieningen in Hillegersberg. Huize Bertha, bijvoorbeeld, was in de jaren '30 gevestigd op de Kleiweg 179, maar verhuisde naar de Straatweg 227-231. In 1938 adverteerde directeur A.J. van der Wal dat "deze inrichting voor rust- en hulpbehoevenden" was uitgebreid met een afdeling speciaal voor o.a. maag- en dieetpatiënten. De panden op de Straatweg zijn nu een Joods monument.

Het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog en het bombardement op Rotterdam op 14 mei 1940 had ook gevolgen voor Hillegersberg. Er vielen enkele afzwaaiers in Hillegersberg, veel Rotterdammers trokken naar Hillegersberg. Zij werden aanvankelijk in Lommerrijk opgevangen. Veel gezinnen vonden een woning in Hillegersberg.

Werken
Het 'bedrijfsleven' ontdekte Hillegersberg, maar er bleef een belangrijk agrarisch accent. Tot in de jaren '30 waren de koeien van boer Poot een bezienswaardigheid. De koeien graasden op een grote weide aan de Ringdijk, maar de stallen waren bij de boerderij Vruchtenburg aan de Straatweg. De koeien maakten sjokkend reglmatig 'een rondje Achterplas'. Bedrijven die kwamen waren o.a. de in 1921 opgerichte Hillegerbergsche Houthandel. Deze houthandel vestigde zich aan de Rechter Rottekade. In 1938 vestigde de Sunrise limonadefabriek zich aan de Adriaan van Matenesselaan. In Hillegersberg waren en bleven veel publiek trekkende 'uitspanningen' als Plaats Lommerrijk en Plaswijck . Op zomerse dagen kwamen vele duizenden bezoekers en werden extra trams met bijwagen naar en van Hillegersberg ingezet. Een grote slag was echter het afbranden op 23 januari 1934 van het logement "Het wapen van Holland" ("Freericks" in de volksmond). Aan herbouw viel niet te denken.

Hillegersberg van 1920 tot 1941: school, kerk, cultuur en recreatie

Scholenbouw
De pacificatie van het onderwijs in 1917 bracht voor het bijzonder onderwijs (vooral christelijk) financiële gelijkheid aan het openbare onderwijs. Er ontstond een bouwgolf van scholen. Met name in het Rooms-Katholiek onderwijs was het nog zeer gebruikelijk dat er aparte scholen werden gebouwd voor het onderwijs aan jongens en aan meisjes. 

Aan de Burgemeeester Le Fèrvre de Montignylaan wed in 1926 de Sint Liduinaschool gebouwd (architect J. van Teefelen), Rooms-Katholiek lager onderwijs voor jongens. In 1928 werd aan de Hilleniussingel de Emmaschool gebouwd (architect Krijgsman). De Jacob Marisschool, gebouwd als school voor gewoon lager onderwijs,  is van 1931 (architect C.N. van Goor, hoofd technische dienst en tevens de gemeentearchitect van Hillegersberg). In 1938 werd aan de Adriaan van Matenesselaan (nu: Adriaen van der Doeslaan) de  Berglustschool, nu een dependance van de Emmaschool, gebouwd.

Met name in het Kleiwegkwartier was er een hausse aan scholenbouw. Architect L.N. Krijgsman jr. bouwde van 1921 - 1927 de Julianaschool aan de Julianalaan (Nu: Prinses Margrietlaan), een 'school met den bijbel' voor lager onderwijs en voor uitgebreid lager onderwijs; ook was er een bewaarschool en een onderwijzerswoning. Deze school is vaak verbouwd, de oorspronkelijke architectuur is nauwelijks bewaard gebleven. In 1922 werd een Montessori-bewaarschool gebouwd, aan de Hoofdlaan. Architect Leendert Krijgsman bouwde aan de Motorstraat, nu Margrietstraat, de Wilhelminaschool voor Christelijk lager onderwijs in 1924/5. In 1927-1929 werd, ook in het Kleiwegkwartier, aan de Hillegondastraat op de hoek van de Willem van Hillegaersbergstraat, een openbare school voor lager onderwijs (1927 op nummer 17-19) en uitgebreid lager onderwijs (1929 op nummer 25) gebouwd. Aan de Electroweg verscheen in 1930 een school voor lager onderwijs met een bewaarschool. De Tarcisiusschool voor R.K. lager onderwijs (voor jongens), de St. Theresiaschool (voor meisjes) en een bewaarschool werden in 1930 gebouwd aan de Johan de Wittlaan/ Adiaan Paauwlaan. Ook in 1930 bouwde gemeentearchitect Russcher een lagere school met bewaarschool aan de Bilderdijkstraat in Schiebroek (nu Koraalstraat en onderdeel van het Kleiwegkwartier). In 1932 kwam aan de Erasmussingel 120 de Da Costaschool 'met den bijbel' voor lager onderwijs met aansluitend op de Saffierstraat een bewaarschool (architect: L.N. Krijgsman jr.).

Bij een aantal scholen werden ook afzonderlijke gymnastieklokalen gebouwd.

Kerkenbouw
De oudste kerk van Hillegersberg is de Hillegondakerk. De kerk is in de jaren '30 dringend aan een restauratie toe. Deze zal worden uitgevoerd in 1941, voor de kerkgangers van deze kerk wordt een noodkerk gebouwd: de Bergkapel. Overigens worden in de jaren '20 en '30 veel nieuwe kerken gebouwd in Hillegersberg, kerken in de verschillende geloofsrichtingen.

In 1925 werd de Rooms-Katholieke kerk aan de Burgemeester Lefèvre de Montignylaan, de Sint-Liduinakerk, gesticht. Op 21 september 1927 werd de gereformeerde Nassaukerk aan de Kleiweg in gebruik genomen.
In december 1930 werd de Christus Koningkerk op het Statenplein ingewijd door de bisschop van Haarlem. In 1934 is begonnen met de bouw van de hervormde kerk aan de Rozenlaan in het Kleiwegkwartier: de Oranjekerk

Cultuur
Bekende Rotterdammers kwamen hier met hun gezinnen wonen zoals de kunstschilder Herman Bieling, de ontwerper Jaap Gidding en de architect J.J.P. Oud. Ook woonde en werkte de kunstschilder Marius de Jongere in Hillegersberg. De bekende journalist M.J. (Rie) Brusse woonde van 1930-1936 in Villa Françoise, aan het begin van de Dorpsstraat (in de linker helft, voorheen de pastorie van de Hillegondakerk).  Henk Chabot ging in 1934 net over de grens van Hillegersberg, aan de Rotte in Bergschenhoek wonen en werken.

Recreatie
De belangrijkste ontwikkeling op het gebied van recreatie in de periode 1920-1941 is de aanleg en inrichting van het Plaswijckpark. Vanaf 1922 tot halverwege de jaren '30 ontwikkelt de horeca-ondernemer C.N.A. Loos het Plaswijckpark. Dit park trekt al snel honderdduizenden bezoekers per jaar, veelal Rotterdammers die het niet al te breed hadden. Daarnaast heeft het Plaswijckpark een belangrijke functie als buurtpark voor de bewoners van Hillegersberg en Schiebroek. 

1 augustus 1941: De gemeente Hillegersberg opgeheven

Voorspel
Al in 1924 gaf het gemeentebestuur van Rotterdam aan zijn directeur Plaatselijke Werken de opdracht een mogelijke annexatie van o.a. Hillegersberg te onderzoeken. et was –eerlijk gezegd- niet een Duits plan een einde te maken aan de zelfstandigheid van Hillegersberg. In 1926 schreef het ministerie van Binnenlandse Zaken en Landbouw over de noodzaak tot uitbreiding van Rotterdam, dit onder andere vanwege de ‘wantoestanden’ in Hillegersberg en Overschie op het gebied van de volksgezondheid, met name wat betreft riolering en drinkwater-voorziening. De economische crisis brak uit... de annexatieplannen bleven liggen. 

Onontkoombaar

De gemeenteraad van Hillegersberg ziet in zijn vergadering van 14 mei 1941 een mogelijke annexatie als onvermijdelijk. Op zaterdag 17 mei 1941 is er in de achterzaal van het Plaswijckpaviljoen een mogelijkheid voor de bevolking om in discussie te gaan met de burgemeesters en wethouders van Hillegersberg, Schiebroek, Overschie en IJsselmonde over een aanstaande samenvoeging met Rotterdam. Het verandert niets aan de zaak. 

Het gemeentebestuur nam nog enkele 'historische' besluiten. Als een soort verzetsdaad werden nog voor de annexatie de Bergsingel en de Verlengde Bergsingel omgedoopt in de Burgemeester F.H. van Kempensingel (besluit van B&W van Hillegersberg van 15 mei 1941). Bij besluit van 23 juni 1941 kreeg Adrianus Johannes Breedveld (wethouder van 1919 - 1931) een singel naar zich genoemd. Het 'gewone' leven ging door. Ook was aandacht voor de historische bezittingen van de gemeente Hillegersberg: in een brief van 28 mei 1941 vroeg burgemeester Van Kempen aan de gemeentearchivaris ten behoeve van het Prentenkabinet enkele zaken te komen ophalen: een beschilderd offerkistje, een wapen, een tinnen kan en drie stuks tinwerk "staande op de boekenkast in de Burgemeesterskamer". 

In 1941 viel 29 juni, de verjaardag van Prins Bernard, op een zondag. De organist van de Hillegondakerk zette na de dienst bij de geopende kerkdeuren het Wilhelmus in... Het kostte hem een jaar gevangenschap.

Op 15 juli 1941 kwamen vijf notabele Hillegersbergenaars bijeen: wethouder Spronkers, de arts Jongerius, bankdirecteur Van Leeuwen, oud-tolgaarder Dries Cossee en de predikant Snethlage. Het doel was het scheidende gemeentebestuur een afbeelding van een toekomstig geschenk te geven: een herinneringsbank. De Hilllegersbergse beeldhouwer Edema van der Tuuk maakte het ontwerp. De bank is er nooit gekomen...

De laatste vergadering
Op 31 juli 1941 vindt de laatste gemeenteraadsvergadering van Hillegersberg plaats. Burgemeester van Kempen  krijgt een wandbord als afscheidscadeau.Na de vergadering en toespraken is er in het Plaswijckpark een drukbezochte afscheidsreceptie voor de burgerij met een borrel na afloop.

Onderdeel van Rotterdam
Hillegersberg werd zonder het uitschrijven van nieuwe gemeenteraadsverkiezingen op 1 augustus 1941 onderdeel van Rotterdam. Als (enige) vertegenwoordiger van Hillegersberg werd het raadslid Breedveld, de nestor van de gemeenteraad van Hillegersberg met 23 dienstjaren, benoemd in de raad van Rotterdam.

In Hillegersberg kwam een hulpsecretarie van Rotterdam voor de inwoners van Hillegersberg en Schiebroek. De oud-gemeentesecretaris van Hillegersberg, Van Ballegooij, en oud-locosecretaris, Roodvoets kregen de leiding van de hulpsecretarie.