Hillegersberg en Schiebroek, na 1941 onderdeel van Rotterdam: wonen en werken

Het leven in de oorlogsjaren
Hillegersbergenaren waren op afstand getuige van het bombardement op Rotterdam op 14 mei 1940. Stromen Rotterdamse 'vluchtelingen' vonden onderdak in Hillegersberg en Schiebroek, waar als gevolg van de crisis, veel huizen leeg stonden. In de eerste tijd van de bezetting ging het leven 'gewoon' door. In 1942 werd een zelfstandige uitleenpost van boeken aan de Rozenlaan 20 geopend.

Duitse militairen werden in Hillegersberg in verschillende schoolgebouwen ondergebracht zoals in het Liduinacomplex en in de scholen op het Jacob Marisplein en in de Adriaan van Matenesselaan. Ook bij particulieren werden veel Duitsers ingekwartierd. Hillegersberg en Schiebroek vormden geen uitzondering bij de Jodendeportaties. In de periode tussen 30 juli 1942 en 10 april 1943 werden 203 Hillegersbergse Joden gedeporteerd, uit Schiebroek 45. Opmerkelijk is dat deze aantallen wel bekend zijn, maar die van overlevenden nauwelijks. In Hillegersberg zijn ook slachtoffers gevallen als represaillemaatregel van de Duitsers. Toen in november 1944 wapens werden aangetroffen in een keet van de voetbalvereniging VOC aan de Kleiweg werden Adrianus van Os en Rolandus Vermeulen ter plakke gefusilleerd. Ter nagedachtenis staat daar nu een monument.

Op de toren van het Schiebroekse wijkgebouw Arcadia was een Duitse uitkijkpost en aan het einde van de Adrianalaan, voorbij de spoorwegovergang, was een Duitse kazerne in en om de boerderij aan de de weg tussen de Bovendijk en de veiling van Rodenrijs. De Duitsers zetten ook land onder water om een eventuele invasie te bemoeilijken. Om hun huizen te beschermen moest de bevolking helpen om dijken aan te leggen.

De razzia’s voor de Arbeitseinsatz op 10 en 11 november 1944 waren ook in Hillegersberg en Schiebroek buitengewoon heftig. Mannen van 17-40 jaar moesten op straat gaan staan en werden afgevoerd naar de tramremise op de Kootsekade. Aldaar is nu nog een gedenkplaat voor de 54.000 afgevoerde mannen die als dwangarbeider naar Duitsland werden afgevoerd. De jaarlijkse tocht op 4 mei voorafgaand aan de dodenherdenking start nog steeds van deze plaats.

In de hongerwinter was het bitter koud.Geen verwarming, geen eten. Op het bevroren geïnnundeerde gebied achter de Molenlaan, ter hoogte van Duivesteijn, werd op 'waterkippen' gejaagd. Er was een gaarkeuken in de openbare kleuterschool van juffrouw Smits naast de Hillegondakerk. Deze kleuterschool diende als verdeelstation. De gaarkeuken zelf was gevestigd in de slagerij van Jan van Wensveen in de Dorpsstraat. Tegen het eind van de oorlog werden grote delen achter de Molenlaan, in Bleiswijk, tot aan Leiden toe, door de Duitsers onder water gezet. Dit met het doel luchtlandingen te bemoeilijken. Al dat water (en ijs in de winter) was, ondanks de zware tijd, een bron van vreugde voor de jeugd. De polders aan het eind van de Larikslaan en de Cipreslaan konden niet onder water worden gezet. Daar werden palen om de 25 meter rechtop gezet en aan de bovenkant verbonden met staaldraad. In de hongerwinter werden deze palen omgehakt en verstookt.

De voedseldroppings bij Terbregge eind april/ begin mei 1945 brachten velen soelaas. Van de voedseldroppings is op YouTube een filmpje te zien dat daar is geplaatst door Terbregge's Belang. Op de avond van de bevrijding danste iedereen met iedereen op straat. Tegelijkertijd werden de NSB'ers uit hun huis opgehaald en opgesloten. In Schiebroek gebeurde dat in de kelder van Arcadia, tot ze van daar werden opgehaald om te worden berecht.

Kort na de bevrijding
Na de Tweede Wereldoorlog werden in Hillegersberg bevrijdingsfeesten gehouden op het terrein van Freericks. Op een veld grenzend aan de Strekkade stonden kermisattracties, waaronder een draaimolen. Op de Hoyledesingel werden huizen gevorderd door het Militair Gezag om kinderhuizen te vestigen. Weeskinderen, maar ook kinderen van afgevoerde NSB'ers.

De bevrijding was niet voor iedereen een feest: de armoede en schaarste bleven nog lang, de gaarkeukens, o.a. die aan de Elektroweg, functioneerden eind 1946 nog steeds. Er waren velen die familie en vrienden hadden verloren en dat grote verlies nog volop met zich droegen. Er waren gezinnen waar -soms door ook de omstandigheden gedwongen-  'foute keuzes' waren gemaakt en die daar na de bevrijding op werden afgerekend. Ook onschuldige kinderen van 'foute' ouders werden daar nog decennia lang op aangekeken en dat bepaalde hun jeugd en hun leven.

Ook na de oorlog kregen straten andere namen. Bij besluit van 14 juni 1945 werd het Dhontplein in Schiebroek omgedoopt tot Lariksplein. De oud-burgemeester van Schiebroek werd als lid van de NSB in 1942 benoemd tot burgemeester van Sliedrecht. Na de oorlog was geen plaats meer voor hem als burgemeester.

De laatste echte bevrijdingsfeesten vonden plaats op de eerste Koninginnedag na de oorlog: op 31 augustus 1945. Het "Algemeen Comite voor viering van Nationale Gedenkdagen in het stadsdeel Hillegersberg" had op de Koninginnedag en de dag daarna veel activiteiten georganiseerd, er was een mooi programmaboekje (coll. Museum Rotterdam) Herauten en hoornblazers vertrokken om 7 uur 's morgens van het oude Raadhuis van Hillegersberg, er waren zanggezelschappen in de tuin van Lommerrijk, praalwagens en sportmanifestaties. En er was een grote bijeenkomst in Plaswijck, een orgelconcert in de Hillegondakerk en een optreden van het mannenkoor in de Oranjekerk.

Het leven tot in de jaren '60
Voor velen 'normaliseerde' het leven zich weer, men zette zich in voor een mooie nieuwe toekomst. Het land werd weer opgebouwd, woonhuizen en industrie. Berucht werd in de jaren vijftig en zestig de Gekro, het destructiebedrijf aan de Bovendijk in Overschie dat bij westelijke wind door stank het woongenot danig verminderde. Ook de aanleg van het vliegveld Zestienhoven in 1957 werkte niet erg mee om de tuinstadgedachte goed inhoud te geven. Minder overlast veroorzaakten vanaf de jaren vijftig de aardolie oppompende ja-knikkers ten westen van de wijk langs de spoorbaan richting Den Haag. In 2013 zijn ze buiten gebruik gesteld; het waren de laatste die in Nederland nog in gebruik waren.

Tegen het einde van de jaren zestig werd in het resterende stuk polder aan Ringdijk de kinderboerderij De Wilgenhof gesticht. Het gebied rond de kinderboerderij werd naderhand ingericht als natuurlijk aandoend park, het Berg- en Broekpark waarbij het karakteristieke laagveenlandschap in al zijn facetten wordt getoond, zo ook de Vlietsloot die ooit de grens vormde tussen de ambachtsheerlijkheden Schiebroek en Hillegersberg.

Nieuwbouw
In de oorlog gingen sommige 'oude plannen' nog door zoals de restauratie van de Hillegondakerk in 1941. In die tijd ook vastgelegd door de kunstschilder Sebastiaan Bokhorst. Omdat tijdens de restauratie geen diensten in de kerk konden plaatsvinden, is een hulpkerk, de Bergkapel, nieuw gebouwd. Dit 'tijdelijke' gebouw bleef tot 2017 in gebruik. Er werd, maar dat was toch uitzonderlijk in de oorlogsjaren 1941-1942, aan de Larikslaan 184 in Schiebroek een nieuwe katholieke kerk gebouwd: de H. Paulus. Het is een kerk in traditionalistische stijl en is ontworpen door architect C.J. van der Lubbe. In hoog tempo worden na de samenvoeging met Rotterdam in Schiebroek flats gebouwd: aan het Ganzerikplein.

Het Berglustkwartier werd halverwege de jaren vijftig voltooid. Aan de rand van deze buurt werd het Argonautenpark aangelegd, waardoor vooroorlogs en naoorlogs Hillergersberg met elkaar verbonden raakten, alhoewel de steilrand – het hoogteverschil tussen de middeleeuwse polder en de achttiende-eeuwse droogmakerij – duidelijk zichtbaar in stand is gehouden.

In de jaren '50 werden in de Bergse Dorpsstraat appartementen met winkels op de begane grond gebouwd in het gebied waar voorheen het Wapen van Holland (Hotel-restaurant Freericks) stond. Een belangrijke 'ingreep' in het centrum van het dorp was de aanleg van de (huidige) Weissenbruchlaan langs de Bergse Voorplas en van de Freericksplaats. De winkels droegen bij aan de versterking van de centrumfunctie rondom de Bergse Dorpsstraat. De appartementen in de Weissenbruchlaan werden in middelhoogbouw gerealiseerd naar ontwerp van architecten W.J. Fiolet en D.A. Vermeer in 1957. De appartementen hebben balkons met zicht op de Bergse Voorplas. De winkels en appartementen in de Freericksplaats dateren uit 1958. De Bergse Dorpsstraat werd éénrichtingverkeer.

Na de oorlog was er een periode van wederopbouw. Voor Hillegersberg en Schiebroek betekende dat naast de nieuwbouw rond de Bergse Dorpsstraat vooral nieuwbouw in voormalig agrarisch gebied. De woningbouw in het Molenlaankwartier werd kort na de oorlog voortget. Het vooroorlogse deel betreft de lintbouwing van de Molenlaan en het gebied ten zuiden van de Molenlaan alsmede het gebied rond de Meeuwenlaan. Een bijzonder gebouw in het kader van de wederopbouw is het in 1953/4 gebouwde complex van woningen op de hoek van de Van Goghlaan en de Weissenbruchlaan, bekend als 'Huizen Grootenboom Van Os'.
Typerend in het naoorlogse gebied is de Van Beethovensingel met veel groen en een eigen winkelcentrum met 24 winkels (en 51 woningen): gerealiseerd in 1959 naar ontwerp van H.W.M. Hupkes en W.C. van Asperen. In het Molenlaankwartier zijn ook verschillende sportvelden. Veel later is villapark Duivesteyn gebouwd, rond twee vijvers. De wijk biedt een goede toegang tot het Lage Bergse Bos. Op het voormalige voetbalterrein bij de Van Ballegooisingel is rond 2017 een wijkje van ruim 20 particuliere huizen gebouwd. Regelmatig worden oudere panden verbouwd dan wel geheel vervangen, zoals langs de Staatweg. 
Aan het eind van de Molenlaan kwam in 1968 het Reumaverpleeghuis gereed (architect: J. van Duin jr.). Een belagrijke regionale voorziening die het initiatief was van Christina Brouwer-Batenburg.

De naoorlogse woonwijk 110 Morgen combineert een stedenbouwkundige structuur van noord-zuid georiënteerde portiekflats en oost-west georiënteerde blokken met gezinswoningen met recentelijk toegevoegde accentuerende bebouwing en openbare ruimte. De royale groenvoorziening bestaat uit gemeenschappelijke binnentuinen, forse groenstroken, groene pleinen en groenbuffers. De groenbuffer tussen de oorspronkelijke naoorlogse wijk en de recente uitbreiding heeft het karakter van een buurtpark, het Jasonpark.

Het  Kleiwegkwartier was voor de oorlog al volgebouwd, na de oorlog vond toch nog wel enige nieuwbouw plaats en werden veel huizen verbouwd. Deze oudere huizen zijn zeer gewild bij jonge hoogopgeleide starters op de arbeidsmarkt. Hier en daar was nog plaats voor wat grotere nieuwe gebouwen.  In 1961 kwam er een nieuw pand voor de Tims Drankenindustrie aan de Bergse Rechter Rottekade. Op 2 december 1971 werd aan de Frederik Hendrikstraat een politiebureau geopend dat was ingericht voor 100 personen. 

In 1945 bestond Schiebroek uit drie, relatief ver van elkaar gelegen, onafgemaakte bebouwingskernen: de historische kern aan de Kleiweg in het zuiden, het Adrianalaankwartier in het noorden en het Molenvlietkwartier tegen de Ringdijk aan. In 1950 werd een uitbreidingsplan vastgesteld. De gedachte van de tuinstad werd verlaten, er was woningnood, er kwamen flats. De Peppelweg en het Rodondendronplein werden het centrum van Schiebroek. Er kwamen nieuwe kerken en scholen en een bescheiden nieuw winkelcentrum aan het Meijersplein (Vermeer & Van Herwaarden 1959). In 1964 heeft de stichting Konneksjun een jeugdsociëteit aan het Wilgenplasplein, in 1971 kwam er een kinderboerderij. Rond 2005 werd begonnen met de afbraak van een groot aantal portiekwoningen nabij de Peppelweg. Ze werden vervangen door laagbouw. De ontwikkeling van Schiebroek gaat natuurlijk verder, er worden nieuwe plannen gemaakt, In 2007 kwam het Masterplan Schiebroek, tien jaar later het Plan Schiebroek-Zuid 2017-2019. In 2019 zag de Gebiedsvisie Schiebroek 2030 het licht: verregaande urbanisering met behoud van het groene karakter. Ook in deze visie is extra aandacht voor Schiebroek-Zuid.

Winkels en horeca in Hillegersberg en Schiebroek
Het belangrijkste winkelgebied is dat van de Bergse Dorpsstraat en omgeving. Van ouds her een regionaal centrum met hoogwaardige voorzieningen in bijvoorbeeld kleding en woninginrichting. Ook de Kleiweg is een belangrijk winkelgebied. Het gebied van de Peppelweg en rond het Rodondendronplein is het centrum van het naoorlogse Schiebroek. Op het Rodondendronplein is elke vrijdag een markt. Deze drie gebieden hebben ook een grote verscheidenheid aan horecazaken. Andere winkelgebieden en -strips zijn rond de Van Beethovensingel (geopend in 1959), de Teldersweg en het Meijersplein. Langs de Straatweg zijn van ouds her grote horecagelegenheden zoals Lommerrijk en Plaswijck. Lommerrijk is nu vooral een bowlingbaan en zalencentrum, het Plaswijkrestaurant van Van der Valk is gesloopt. 

Bedrijven en bedrijfjes
Zoals in elke bewoonde omgeving verdient een aantal mensen ook in Hillegersberg en Schiebroek in de eigen woonomgeving een boterham. Bijvoorbeeld als winkelier of in de horeca, als kleine zelfstandige, timmerman, fietsenmaker, hulp in de huishouding of als kunstenaar. Of nog steeds in de landbouw en visserij, zoals de broodvisser (de jonge) Bram Oranje aan de Strekkade (tot ca 1990). En ook verrichten velen onbetaalde arbeid, bijvoorbeeld in de mantelzorg.

Na de oorlog kwamen er nieuwe (neven)vestigingen van bedrijven in Hillegersberg en Schiebroek zoals W.C. 't Hart & Zn., Instrumenten- en apparatenfabriek aan de Erasmussingel en later aan de Adrianalaan. In Hillegersberg was en is een bedrijventerrein aan de Ceintuurbaan. Schiebroek kent een aanzienlijk bedrijventerrein, 'onder de rook' van het vliegveld, het "Bedrijventerrein Schiebroek" en een kleiner bedrijventerrein aan de Frobenhof. Mensen maken daar in bedrijven producten van heel verschillende aard.

Schiebroek kende ook een eigen olieproductieveld, onderdeel van "het Berkelse veld". Aanvankelijk waren er in Schiebroek op drie plekken jaknikkers: één aan de Lindesingel / Larikslaan en twee bij de Doenkade / Bovendijk. Gedurende ongeveer dertig jaar, vanaf ca. 1985, werd met ja-knikkers olie gewonnen aan de G.K. van Hogendorpweg.
Zo'n 26 miljoen vaten, ruim 4 miljoen kubieke meter olie, zijn opgepompt uit de Schiebroekse grond. Dit gebeurde met 22 ja-knikkers. De oliewinning in dit deel van het olieveld liep op zijn eind, de winning is ca. 2015 gestaakt. In 2019 zin de installaties ontmanteld.

Verkeer en vervoer
Hillegersberg en Schiebroek kennen vandaag de dag verschillende trein-, metro-, tram- en busverbindingen. Voor de oorlog waren er al treinstations: Rotterdam-Noord, Rotterdam-Kleiweg en Rotterdam-Wilgenplas. In 1955 werd een nieuw stationsgebouw voor Rotterdam-Noord in gebruik genomen, het ontwerp was van ir. S. van Ravesteyn.

De tramlijn op de Kleiweg, waarvan in 1936 al sprake was, werd in 1960 aangelegd en in gebruik genomen (toen: lijn 10 naar Spangen). Niet alleen voor de bewoners, maar ook voor de net door de RET verworven werkplaats met kantoren aan de Kleiweg (de voormalige Allan fabriek). Met ingang van 25 januari 1969 werd het openbaar vervoer van en naar Schiebroek sterk verbeterd met de nieuwe tramlijn 5 (vanaf 10 december 2006: lijn 25). De tram heeft een grotendeels vrije baan voor een snelle verbinding met het centrum van Rotterdam. De Hofpleinlijn is vanaf 2006 omgebouwd tot metro; de treinstations Kleiweg en Wilgenplas zijn gesloten en er kwamen twee nieuwe metrostations: Melanchthonweg en Meijersplein/Airport. 

Naast de twee stations aan metrolijn E (Rotterdam-Slinge naar Den Haag Centraal zijn er de tramlijnen 4 (Molenlaan-Marconiplein), 8 (Kleiweg-Spartastraat) en 25 (Wilgenplaslaan-Carnisselande) en de buslijnen 35 (Melanchthonweg-Alexander) en 174 (Kleiweg-Berkel Westpolder).
Hillegersberg heeft relatief slecht openbaar vervoer met de laag frequente tramlijn 4, Schiebroek heeft relatief goed openbaar vervoer met de zeer frequente metroverbinding en met tram 25.

Het autoverkeer in de wijken nam snel toe. Straten werden verbreed,  de Straatweg werd gesfalteerd. Parkeren werd een probleem, in het winkelcentrum Bergse Dorpsstraat werd betaald parkeren ingevoerd. Op de Molenlaan ontstonden dagelijks lange files.

De bereikbaarheid van Schiebroek werd sterk verbeterd door de aanleg van het Rozenlaanviaduct in 1954, overlast van Zestienhoven was er in deze zuidpunt niet en niet onbelangrijk: de gronden waren vrijwel geheel in het bezit van de gemeente. Met uitzondering de grote parkeerdruk in verschillende woonwijken en de verkeersdrukte op de Molenlaan kent het gebied vrijwel geen verkeersproblematiek.

Bewonersparticipatie
De deelgemeente en later ook de gebiedscommissie vervullen een belangrijke rol in het mogelijk maken van bewonenersinitiatieven. Dit samen met "Opzoomer mee". De (deel)gemeente heeft een budget ter beschikking gesteld voor dit soort initiatieven. Groot en klein, ook bijvoorbeeld om straten en buurten te verbinden, zoals door het -op verzoek- plaatsen van. voor kerstbomen die door bewoners feestelijk worden 'aangekleed' en waarbij de initiatiefnemers dan ook op een bepaald moment een buurtfeestje bij organiseren. Grotere zaken zijn o.a. het aanleggen van een speelterrein en van wandelpaden.

Een bijzonder bewonersinitiatief met een blijvend resultaat was er op 31 januari 1988: de Oranjevereniging plantte een boom aan bij de Weissenbruchlaan/ Strekkade ter gelegenheid van de 50e verjaardag van Koningin Beatrix. Inmiddels uitgegroeid tot een mooie grote boom.

Moderne geschiedenis (2000-2020)
Tien onderwerpen van belang voor Hillegersberg in de periode 2000-2020, zowel wat de wijk en het functioneren daarvan verbeterde of juist verslechterde:
   1 Behouden van het eigen dorpse karakter van Hillegersberg (Hillegersberg is veel meer dan zo maar een wijk van de stad)
   2 Afschaffen van het eigen bestuur (opheffen deelgemeente Hillegersberg-Schiebroek, 2014)
   3 Aanleggen nieuwe rijksweg A13-A16 (het kan de Molenlaan minder druk maken; maar ook: veel overlast, aantasting van de groene omgeving)
   4 Slopen Van der Valk Restaurant "Plaswijck" (veel mensen hadden veel plezier van het restaurant, het terras met het prachtige uitzicht over de Plas)
   5 Veel nieuwbouw in het deel van Hillegersberg 110-Morgen (het daar nu veel fijner wonen)
   6 Verplaatsen van de Albert Heijn (mooie grote nieuwe winkel, slecht: de belangrijke functie van AH als ‘publiekstrekker’ in het echte centrum is weg)
   7 Restaureren van het oude Raadhuis aan de C.N.A. Looslaan (het gebouw ziet er weer heel mooi uit)
   8 Telkens meer winkels komen leeg te staan (moeilijk wat aan te doen, het is overal zo)
   9 Telkens minder voorzieningen zoals: sluiting van postkantoor, bibliotheek, burgerzaken en banken 
   10 Schoonmaken van de bodem van de Bergse Achterplas

Tien onderwerpen van belang voor Schiebroek in de periode 2000-2020:
   1 Verkleinen van het winkelgebied Peppelweg tot een levendig gevuld dorpscentrum
   2 Nieuwbouw in Schiebroek (o.a.: de "Lupines", Tamarindehof, Asserweg)
   3 Komst van de Randstadraillijn E in plaats van de NS-Hofpleinlijn (2011)
   4  Aantasting Schiebroekse Park met de aanleg van de A13-A16 (2020)
   5 Restauratie van het Baarhuisje aan de Ringdijk (2008)
   6 Aanleggen van het "Gedenkbos" in het Schiebroekse Park (2009)
   7 Afschaffen van het eigen bestuur (opheffen deelgemeente, 2014)
   8 Toename van grootstedelijke problematiek in Schiebroek -Zuid
   9 Verbeteren uitstraling en voorzieningen van het bedrijventerrein Schiebroek (2013)
   10 De nieuwbouw van de Melanchthon MAVO aan de Molenvijver (2013)