Hillegondakerk en Bergkapel

De kerk op de heuvel
De kerk is gebouwd op een donk, een zandrug in het veengebied. Het is het vroegst bewoonde gedeelte van Rotterdam. De exacte ouderdom van de kerk is niet vast te stellen. De oudste oorkonde over Hillegersberg stamt uit het jaar 993. Er moet eerder een nog oudere kapel hebben gestaan. In een oorkonde uit het jaar 1028 is sprake van een schenking aan de kerk van Rotta in 1025. Deze kerk is de oudste kerk van Rotterdam, ouder dan de Sint-Laurenskerk. Het houten kerkje dat er rond het jaar 1000 stond, is rond 1250 vervangen door een stenen kerkje. De Hillegondakerk is de moederkerk van alle andere kerken in de regio.

Op de donk stond ook een woontoren (ook aangegeven als burcht, donjon en kasteel), Huis ten Berghe. Rond het jaar 1250 is het houten kerkje vervangen wordt door een stenen kerkje. Het kerkgebouw bestaat uit een schip van 17 x 10 meter dat is vioorzien van een rechtgesloten koor van zes bij zes meter. Grote kloostermoppen uit die tijd zijn in de toren van de kerk en in de ruïne van het kasteel terug te vinden.

Het kasteel en de kerk werden in 1426 verwoest tijdens de Hoekse en Kabeljauwse twisten door Willem Nagel, de hoofdman van Jacoba van Beijeren en bevelhebber van de Hoeken. Het kasteel waarvan bij de kerk nu nog een overblijfsel staat, is niet herbouwd; voor de herbouw van de kerk is gebruikgemaakt van  restanten van de kasteeltoren.

In de loop der tijd heeft de kerk verschillende uitbreidingen, verwoestingen, restauraties en veranderingen ondergaan. Elke eeuw liet zijn sporen na. De Hillegondakerk in zijn huidige vorm stamt ongeveer uit het jaar 1500. In de Middeleeuwen zijn de moppen aangebracht als fundering voor de verdere bouw. De spitsboogramen dateren uit de Gotiek De Gouden eeuw heeft het handgestoken eikenhout nagelaten en het stucwerk in de consistorie is in Rococostijl.

In de kerk, oorspronkelijk gewijd aan St. Willebrordus en later aan haar patrones Hildegard von Bingen, werden tot aan de reformatie katholieke diensten gehouden. In maart 1572 werd de pater uit de kerk verdreven en werd geherbergd in het slot van de 'Heer van Capelle op den Yssel'. De protestantse diensten zijn vervolgens aangevangen. In Bergschenhoek kwam een katholiek schuilkerkje waar de ook de katholieke Hillegersbergenaren naar toe konden.

In de eerste helft van de 16e eeuw werden de zijbeuken gebouwd en de kerktoren – nogmaals – verhoogd. De kerk kreeg toen de vorm van een ‘pseudobasiliek’. In 1597 worden er twee klokken in de kerk gehangen, resp. 2700 en 1700 pond zwaar. De grootste klok is gebarsten wordt op het kerkhof hergoten door Jan van Tryer, klokkengieter te Nijmegen. Het gewicht wordt 2845 pond. Later zijn deze klokken door nieuwe vervangen. Het koor werd in 1687 vergroot en in 1856 weer vernieuwd.

In het interieur van de kerk is nu nog een aantal oude elementen aanwezig: een kansel uit 1631 die werd gebouwd door Dirck Michielsz. Cock, een voorleeslessenaar uit 1724 en het orgel van Abraham Meere uit 1830 (gerestaureerd in 1982). Voor 1922 stond het orgel tussen het koor en het schip. De gebrandschilderde ramen zijn gemaakt door verschillende glazeniers: Marius Richters, Van de Stok en Abbink. De ramen van Marius Richters waren ooit door de kerk weggegooid, maar werden van de sloop gered door slager en kunstliefhebber Dirk Tol. Hij liet de ramen restaureren, ze kregen een plaats in zijn museum aan de Berglustlaan. Zijn vrouw Cornelia Tol schonk de ramen weer terug aan de Hillegondakerk in 1989.

De koperen kaarsenkronen zijn van ná de Reformatie. Er hangen zeven kronen in de kerk en met de kandelaars aan de pilaren is de kerk redelijk tot goed met kaarsen te verlichten. Het is bijzonder dat de kronen niet van elektrische verlichting zijn voorzien. Bij bijzondere gebeurtenissen worden de kaarsen ontstoken. De kandelaars aan weerszijden van de deur naar de toren (onder het orgel) waren oorspronkelijk bedoeld voor de kansel om de predikant voldoende licht te verschaffen en hebben als zodanig gefunctioneerd.

Door de groei van Hillegersberg werd de Hillegondakerk te klein. Nieuwe kerken werden gebouwd in Terbregge (Alexanderkerk, 1928) en in het Kleiwegkwartier (Oranjekerk, Rozenlaan, 1934).

De kerkklokken
De oudst bekende kerkklok was van 1592, gegoten door Hendrick Both en in 1613 hergoten door Johan van Trier omdat zij was gebarsten. De andere kerkklok was gegoten door C. Ammeroy. Beide klokken werden in 1909 omgesmolten omdat ze zwaar beschadigd waren.

De twee nieuwe klokken uit 1909 van respectivelijk 1760 kg. en 960 kg. zijn gegoten door de firma Gebr. Van Bergen uit Midwolda. Als opschrift hadden beide klokken: "Ter gedachtenis aan Jacoba Matilda Vermaas van Haren Echtgenoot. Anno: 1909. Jhr. V.H. de Villeneuve Burgemeester, L. v.d. Kloot en J. Oosthoek Wethouders, A. Algia Secretaris.". In 1941 zijn deze klokken hergoten door Petit en Fritsen uit Aarle-Rixtel met dezelfde tekst onder toevoeging van "Hergoten in 1941".

Tijdens de Tweede Wereldoorlog zijn de klokken door de Duitse bezetter uit de kerk gehaald en afgevoerd. Deze klokkenroof vond plaats in 1942. Koster Dirk van Vlissingen schrift daarover achterin zijn trouwbijbel: Dirk van Vlissingen. Hij schreef in een bijbeltje de volgende tekst: “De Luidklokken in de toren van de Hillegondakerk te Hillegersberg, welke het opschrift dragen: “Ter gedachtenis aan Jacoba Mathilda Vermaas, geb. Van Heijningen. Van Haren, echtgenoot anno 1909”. In het jaar 1909 waren te Hillegersberg Jhr. V.H. de Villeneuve burgemeester, L. v.d. Kloot en J. Oosthoek wethouders en A. Algie secretaris. Hergoten door Petit en Fritzen Aarle Rixtel in 1941. Zijn gevorderd door de Duitsche overheid in het jaar 1942, welke toen als bezettende macht regeerde over Nederland. De klokken zijn het laatst geluid zondagmiddag 29 november 1942 te half vier door mej. E.M. van Vlissingen-Pesselse en de heren D. van Vlissingen, C. Dalm en B. Bokhorst. De klok heeft het laatst geslagen maandagmorgen 7 december 1942 te half twaalf. De werkzaamheden voor het verwijderen van de klokken zijn begonnen maandagmorgen 7 december 1942 en zijn geëindigd woensdagmiddag 9 december 1942 te tien minuten voor vier uur.”. 

Na de oorlog zijn in 1951 weer twee nieuwe klokken in de toren gehesen. De klokken zijn voor 80% van brons en voor 20% van tin. De opdracht is gegeven door Gemeentewerken Rotterdam. Immers, de kerktoren is eigendom van de burgerlijke gemeente, het kerkgebouw van de kerkelijke gemeente. De opdracht werd geplaatst voor "twee klokken met bijbehorende klepels en twee bijehorende elektrische luidinstallaties, benevens 247 letters" werd gegeven aan de klokkenfabriek Van Bergen te Heiligerlee. Dit inclusief transport en takelwerk. De gemeente stelde overigens drie timmerlieden ter beschikking voor ten hoogste twee dagen. De klokken dragen de oude tekst uit 1941, zij het met de toevoeging: "Na wegvoering en vernietiging in 1942 door de bezetters, hergoten in 1950". 

De restauraties van de Hillegondakerk in 1940 en 1995
De Hillegondakerk was in de jaren '30 aan een grondige restauratie toe. Plannen werden gemaakt, maar pas in 1940 was men 'zo ver'. De oorlog brak uit. Ondanks de bezetting kon toch worden begonnen met de restauratie. 

De restauratie van 1940, die onder leiding stond van architect Herman van der Kloot Meijburg, was hard nodig. De muren vertoonden grote scheuren, de kerk begon van de heuvel af te glijden! De president van het College van kerkvoogden, Hoytink, zei daarover in het Rotterdamsch Nieuwsblad  van 15 augustus 1940: "Rondom de kerk zullen niet minder dan zeventig betonnen pulspalen worden geslagen, waardoor men verzekerd is dat verzakking in de toekomst niet meer mogelijk is.". 

Van de ruim 30.000 gulden die nodig was, was door derden ruim 22.000 gulden beschikbaar gesteld. In juni 1941 stuurde het College van kerkvoogden onder de leden een dringend verzoek uit het resterende geld bijeen te brengen. Dat lukte. De fundering is op de zandplaat vastgemaakt, onder de toren is een zware betonfundering aangebracht. Verder zijn er in het gebouw ook verschillende ingrepen gedaan zoals het vergroten van het koor door het wegbreken van een portaal daarin. Ook zitbanken en gangpaden werden gewijzigd. Van de uitvoering van de restauratie zijn enkele schilderijen bewaard gebleven van de schilder Sebastiaan Bokhorst (1897-1971).

In 1995 vond wederom een restauratie van de kerk plaats. Deze nam ruim twee jaar in beslag. In 2021 is de ruimte rond de preekstoel 'gemoderniseerd'. De houten ballustrade is weggehaald, de 'open ruimte' is nu makkelijker in te richten voor multifunctioneel gebruik.

De begraafplaats
In en rond de kerk werd begraven. De huidige muur rondom de kerk en de begraafplaats dateert uit 1626. Bij de rstauratie van de kerk in 1942 zijn15 grafzerken in de zuidelijke zijbeuk van het schip van de kerk in het zicht gekomen. In 1997 werden 75 grafstenen of delen ervan, die onder de houten vloer lagen, bestudeerd: zij dateren voornamelijk uit de 17e eeuw.
Er zijn ook familiegraven zoals van de redersfamilie Ruys. En graven van bekende Hillegersbergse kunstenaars zoals Chabot en Richters.

De Bergkapel 1941
Tijdens de restauratie konden geen diensten in de kerk worden gehouden. De kerkvoogdij wilde diensten in de Emmaschool gaan houden, maar dat stonden de Duitsers niet toe. Een lid van kerk stelde toen een groot bedrag ter beschikking waarmee vanaf februari 1941 een hulpkerk kon worden gebouwd: de Bergkapel. Deze werd als zodanig gebruikt van 1942-1944. De Bergkapel kreeg verschillende functies, maar werd weer echt kerk in 1948 toen de vrijzinnige gemeente het gebouw van de kerkvoogdij mocht huren. De laatste dienst in de 'tijdelijke' Bergkapel vond plaats op 8 januari 2017.

De Hillegondakerk na 1944
Een bijzonder verhaal bij de kerk is een brandweeroefening in 1953. Vol trots werd de nieuwe ladderwagen van de  brandweer voor kerk neergezet. De lange ladder ging uit naar het topje van de toren. Er was veel publiek. Twee brandweermannen met een grote spuit gingen de ladder op en toen... kantelde de wagen. Een spectakel en een drama, waarbij de brandweerman Ab Hooghuis zwaar werd gewond. Snel ging het verhaal van een constructiefout, maar in werkelijkheid was het zo dat de wagen verkeerd was opgesteld en dat de ladder te zwaar was belast.

De laatste – omvangrijke – restauratie van de Hillegondakerk werd uitgevoerd tussen 1995 en 1997.

Iedere zondag zijn er twee kerkdiensten. In de ochtenddienst, die begint om 10.00 uur, is er voor de kinderen van 4 tot en met 10 jaar oud een kindernevendienst. Voor de allerjongsten is er een crèche. De middagdienst begint om 17.00 uur.

De Hillegondakerk is vaak op woensdagmorgen en zaterdagmorgen open voor bezichtiging, een moment van rust of bezinning of voor informatie. ​Voor bezoek raadpleeg de site: www.hillegondakerk.nl/. Het is mogelijk dat de kerk niet beschikbaar is voor een bezichtiging in verband met gebruik is voor activiteiten (rouw/ trouw/ ontvangst/ concert).

Projectnaam

Voor 1426 Hillegondakerk

Projectnaam

Voor 1426 Hillegondakerk

Projectnaam

Na 1426 Hillegondakerk

Projectnaam

1750 Hillegondakerk

Projectnaam

1906 Hillegondakerk

Projectnaam

1909  Klokken voor de Hillegondakerk (links: Udo van Bergen; rechts: Jacobus van Bergen)

Projectnaam

ca. 1910 Interieur Hillegondakerk

Projectnaam

1923 Kerkstraat met Hillegondakerk

Projectnaam

1923 Marius Richters, glas-in-loodraam Hillegondakerk (1)

Projectnaam

1923 Marius Richters, glas-in-loodraam Hillegondakerk (2)

Projectnaam

1928 Kerkstraat met Hillegondakerk

Projectnaam

1941 Hillegondakerk
Restauratie, schilderij van Sebastiaan Bokhorst

Projectnaam

1941 Hillegondakerk
Restauratie, steenbikker, schilderij van Sebastiaan Bokhorst

Projectnaam

1946??? Hillegondakerk
Inhijsen van de nieuwe klokken

Projectnaam

1946??? Hillegondakerk
Een nieuwe klok boven in de toren

Projectnaam

1949 Hillegondakerk
Grafsteen van Hendrik Chabot

Projectnaam

1953 Hillegondakerk
Brandweeroefening met dramatische afloop

Projectnaam

ca. 2010 Hillegondakerk Kansel

Projectnaam

ca. 2010 Hillegondakerk Orgel

Projectnaam

2019 Hillegondakerk