Hillegondakerk en Bergkapel

De kerk op de heuvel
De kerk is gebouwd op een donk, een zandrug in het veengebied. Het is het vroegst bewoonde gedeelte van Rotterdam. De exacte ouderdom van de kerk is niet vast te stellen. De oudste oorkonde over Hillegersberg stamt uit het jaar 993. Er moet eerder een nog oudere kapel hebben gestaan. In een oorkonde uit het jaar 1028 is sprake van een schenking aan de kerk van Rotta in 1025. Deze kerk is de oudste kerk van Rotterdam, ouder dan de Sint-Laurenskerk. De Hillegondakerk is feitelijk de moederkerk van alle andere kerken in de regio.

Op de donk stond ook een woontoren (ook aangegeven als burcht, donjon en kasteel), Huis ten Berghe. Rond het jaar 1250 is het houten kerkje vervangen wordt door een stenen kerkje. Het kerkgebouw bestaat uit een schip van 17 x 10 meter dat is vioorzien van een rechtgesloten koor van zes bij zes meter. Grote kloostermoppen uit die tijd zijn in de toren van de kerk en in de ruïne van het kasteel terug te vinden.

Het kasteel en de kerk werden in 1426 verwoest tijdens de Hoekse en Kabeljauwse twisten door Willem Nagel, de hoofdman van Jacoba van Beijeren en bevelhebber van de Hoeken. Het kasteel waarvan bij de kerk nu nog een overblijfsel staat, is niet herbouwd; voor de herbouw van de kerk is gebruikgemaakt van  restanten van de kasteeltoren.

In de loop der tijd heeft de kerk verschillende uitbreidingen, verwoestingen, restauraties en veranderingen ondergaan. Elke eeuw liet zijn sporen na. De Hillegondakerk in zijn huidige vorm stamt ongeveer uit het jaar 1500. In de Middeleeuwen zijn de moppen aangebracht als fundering voor de verdere bouw. De spitsboogramen dateren uit de Gotiek De Gouden eeuw heeft het handgestoken eikenhout nagelaten en het stucwerk in de consistorie is in Rococostijl.

In de kerk, oorspronkelijk gewijd aan St. Willebrordus en later aan haar patrones Hildegard von Bingen, werden Rooms-Katholieke diensten gehouden. In maart 1572 moeten de protestantse diensten zijn aangevangen. In de eerste helft van de 16e eeuw werden de zijbeuken gebouwd en de kerktoren – nogmaals – verhoogd. De kerk kreeg toen de vorm van een ‘pseudobasiliek’. In 1597 worden er twee klokken in de kerk gehangen, resp. 2700 en 1700 pond zwaar. De grootste klok is gebarsten wordt op het kerkhof hergoten door Jan van Tryer, klokkengieter te Nijmegen. Het gewicht wordt 2845 pond. Later zijn deze klokken door nieuwe vervangen. Het koor werd in 1687 vergroot en in 1856 weer vernieuwd.

In de kerk werd begraven. Bij de rstauratie van 1942 werden 15 grafzerken in de zuidelijke zijbeuk van het schip in het zicht gekomen. In 1997 werden 75 grafstenen of delen ervan, die onder de houten vloer lagen, bestudeerd: zij dateren voornamelijk uit de 17e eeuw.

In het interieur van de kerk is nu nog een aantal oude elementen aanwezig: een kansel uit 1631 die werd gebouwd door Dirck Michielsz. Cock, een voorleeslessenaar uit 1724 en het orgel van Abraham Meere uit 1830 (gerestaureerd in 1982). Voor 1922 stond het orgel tussen het koor en het schip. De gebrandschilderde ramen zijn gemaakt door verschillende glazeniers: Marius Richters, Van de Stok en Abbink.

De koperen kaarsenkronen zijn van ná de Reformatie. Er hangen zeven kronen in de kerk en met de kandelaars aan de pilaren is de kerk redelijk tot goed met kaarsen te verlichten. Het is bijzonder dat de kronen niet van elektrische verlichting zijn voorzien. Bij bijzondere gebeurtenissen worden de kaarsen ontstoken. De kandelaars aan weerszijden van de deur naar de toren (onder het orgel) waren oorspronkelijk bedoeld voor de kansel om de predikant voldoende licht te verschaffen en hebben als zodanig gefunctioneerd.

Door de groei van Hillegerberg werd de Hilegondakerk te klein. Nieuwe kerken werden gebouwd in Terbregge (Alexanderkerk, 1928) en in het Kleiwegkwartier (Rozenlaan, 1934).

De restauraties van de Hillegondakerk in 1942 en 1995
De Hillegondakerk was in de jaren '30 aan een grondige restauratie toe. Plannen werden gemaakt, maar pas in 1940 was men 'zo ver'. De oorlog brak uit. Ondanks de bezetting kon toch worden begonnen met de restauratie. Van de ruim 30.000 gulden die nodig was, was door derden ruim 22.000 gulden beschikbaar gesteld. In juni 1941 stuurde het College van Kerkvoogden onder de leden een dringend verzoek uit het resterende geld bijeen te brengen. Dat lukte.

De restauratie van 1942, die onder leiding stond van architect Herman van der Kloot Meijburg, was hard nodig. De muren vertoonden grote scheuren, de kerk begon van de heuvel af te glijden! De fundering is op de zandplaat vastgemaakt, onder de toren is een zware betonfundering aangebracht. Verder zijn er in het gebouw ook verschillende ingrepen gedaan zoals het vergroten van het koor door het wegbreken van een portaal daarin. Ook zitbanken en gangpaden werden gewijzigd. Van de uitvoering van de restauratie zijn enkele schilderijen bewaard gebleven van de schilder Sebastiaan Bokhorst (1897-1971).

In 1995 vond wederom een restauratie van de kerk plaats. Deze nam ruim twee jaar in beslag.

De Bergkapel 1941
Tijdens de restauratie konden geen diensten in de kerk worden gehouden. De kerkvoogdij wilde diensten in de Emmaschool gaan houden, maar dat stonden de Duitsers niet toe. Een lid van kerk stelde toen een groot bedrag ter beschikking waarmee vanaf februari 1941 een hulpkerk kon worden gebouwd: de Bergkapel. Deze werd als zodanig gebruikt van 1942-1944. De Bergkapel kreeg verschillende functies, maar werd weer echt kerk in 1948 toen de vrijzinnige gemeente het gebouw van de kerkvoogdij mocht huren. De laatste dienst in de 'tijdelijke' Bergkapel vond plaats op 8 januari 2017.

De Hillegondakerk na 1944
De laatste – omvangrijke – restauratie van de Hillegondakerk werd uitgevoerd tussen 1995 en 1997.

Iedere zondag zijn er twee kerkdiensten. In de ochtenddienst, die begint om 10.00 uur, is er voor de kinderen van 4 tot en met 10 jaar oud, kindernevendienst. Voor de allerjongsten is er een crèche. De middagdienst begint die om 17.00 uur.

De Hillegondakerk vaak op woensdagmorgen en zaterdagmorgen open voor bezichtiging, een moment van rust of bezinning of voor informatie. ​Voor bezoek raadpleeg de site: www.hillegondakerk.nl/. Het is mogelijk dat de kerk in gebruik is voor activiteiten (rouw/ trouw/ ontvangst/ concert).

Projectnaam

Voor 1426 Hillegondakerk

Projectnaam

Voor 1426 Hillegondakerk

Projectnaam

Na 1426 Hillegondakerk

Projectnaam

1906 Hillegondakerk

Projectnaam

ca. 1910 Interieur Hillegondakerk

Projectnaam

1923 Kerkstraat met Hillegondakerk

Projectnaam

1928 Kerkstraat met Hillegondakerk

Projectnaam

1941 Hillegondakerk
Restauratie, schilderij van Sebastiaan Bokhorst

Projectnaam

1941 Hillegondakerk
Restauratie, steenbikker, schilderij van Sebastiaan Bokhorst

Projectnaam

2019 Hillegondakerk