Boterdorpse Verlaat en het Berg- en Broekse Verlaat

De Rotte vormt eeuwenlang een belangrijke noord-zuidverbinding. Langs de rivier liggen boerderijen, molens, scheepswerfjes en woningen. Goederen worden over het water vervoerd en via de verschillende vaarten tot diep in de polders gebracht. De Strekvaart en de watergangen in de Berg- en Broekpolder sluiten op dit netwerk aan. 

De Strekvaart vormt al vanaf de vroege zeventiende eeuw de grens tussen de Berg- en Broekpolder en de Boterdorpse polder. De vaart heeft niet alleen een waterstaatkundige functie, maar is ook een transportroute. Om vanaf de lager gelegen vaarten naar de Rotte te kunnen varen, zijn sluizen nodig. Het Boterdorpse Verlaat vormt zo'n verbinding. De vroegst bekende vermelding van de sluis op een deel van de Boterdorpse polder dateert uit 1624 . In 1683 en 1691 wordt het Boterdorpse Verlaat opnieuw genoemd, onder meer in verband met reparaties waardoor de doorvaart tijdelijk wordt gesloten. Daarmee is het belangrijk om onderscheid te maken tussen de ouderdom van de sluisfunctie en het bouwjaar van het huidige sluisje. De sluisfunctie bestaat hier al in de zeventiende eeuw; het huidige Boterdorpse Verlaat wordt in 1740 gebouwd. Het Boterdorpse Verlaat is een eeuwenoud sluisje waarvan de constructie nog duidelijk verwant is aan de sluizen uit de achttiende eeuw. De sluiswanden zijn niet gemetseld, maar van hout en het geheel wordt gedragen door houten jukken.

Het Boterdorpse Verlaat

Het Boterdorpse Verlaat ligt waar de Strekvaart op de Rotte aansluit. In de achttiende en negentiende eeuw is het verlaat van groot economisch belang. De vroegst bekende vermelding van een sluis "op een wormvormig aanhangsel van de Butterdorpse polder" is van 1624. Uit 1683 en 1691 zijn aankondigingen bekend waarin het Boterdorpse Verlaat wordt genoemd in verband met sluiting voor doorvaart vanwege reparatie. Het huidige sluisje werd in 1740 gebouwd. Destijds voeren spoelingschepen (veevoer) met moutafval en gerstenat van de Schiedamse en Rotterdamse jeneverstokerijen en bierbrouwerijen door het sluisje naar de veehouders in Hillegersberg, Bergschenhoek en Bleiswijk. De schepen voeren terug met mest die werd verkocht aan tuinders langs de Rotte. Het sluisje heeft nog steeds de constructie van de sluizen uit de 18e eeuw. De sluismuren zijn namelijk niet gemetseld, maar van hout. Het bouwwerk is bovenlangs voorzien van houten jukken. Een vergelijkbare sluis in de buurt is het Bleiswijkse Verlaat. Via het Boterdorpse Verlaat wordt water van de Rotte in de Strekvaart ingelaten. Het stroomt dan verder langs de Streksingel, via een duiker onder de Dorpsstraat door en bij de Grindweg de Ringvaart in.

De sluiswachter regelt de waterstanden en de scheepvaart. Zo'n 200 jaar heeft de familie Vente de sluis bediend. Rond 1920 nam Albert Vente (1886-1971) de taak van sluiswachter op zich. Hij was de laatste Vente. Albert Vente verdiende zijn brood als huisschilder en met name in de wintermaanden als rietmattenvlechter. Vente woonde op enkele meters van de sluis. Na 25 jaar voor schepen en de waterstand te hebben gezorgd heeft Albert Vente de dienst van de gemeente Rotterdam verlaten. Hij bleef als vrijwilliger in functie, tot zijn 85ste. Nadat Vente gestopt was, nam André Tabink het werk van vrijwillige sluiswachter over. De sluiswachter woonde aan de andere zijde van de sluis in de sluiswachterswoning. Deze werd omgebouwd tot een riante woning waar het trotse jaartal 1772 op prijkt. Sinds 1998 is er geen vaste sluiswachter meer, maar wordt zo nu en dan controle en onderhoud uitgevoerd door een medewerker van het het Hoogheemraadschap van Schieland en de Krimpenerwaard. 

De opkomst van de weg en de vrachtwagen maakt het vervoer over het water geleidelijk minder belangrijk. Tegelijkertijd verandert de omgeving door de aanleg van nieuwe wegen en woningbouw. In 1930 verliest het Boterdorpse Verlaat zijn functie als schutsluis voor de binnenscheepvaart. Vanaf dat moment dient het verlaat uitsluitend nog voor het regelen van het waterpeil. In dezelfde periode wordt ook de ophaalbrug over de Strekvaart aan het einde van de Dorpsstraat vervangen door een duiker.

In 1979 startte de gemeente Rotterdam een restauratie. Nadat het sluisje na 30 jaar weer in verval was geraakt, werd deze ca. 2010 grondig gerestaureerd en in de oorspronkelijke staat teruggebracht.

Het buurtschap
Rondom de sluis ontstaat aan weerszijden van het water een gehuchtje 'Boterdorp' met enkele woonhuizen, een boerderij, een herberg, scheepswerfjes en een bewaarplaats voor jachten. Het café annex jachtwerf 'Rotte- en Plaszicht', ook wel bekend als het café Breekweg, van Jan Maarten Breekweg aan het Rechter Rottekade 71, is nu een woonhuis aan het Prinsemolenpad 91. Tot 1927 was Roelf Dekker uitbater van het café. Het café werd ook een plaats waar je bootjes kon huren om op de Bergse Plas te gaan varen en vissen.

Het Berg- en Broekse Verlaat

Enkele honderden meters zuidelijk van het Boterdorpse Verlaat ligt het Berg- en Broekse Verlaat, ook het Bergsche Verlaat genoemd. 

Voor de vervening van het gebied dat later de Bergse Voor- en Achterplas vormt, ligt hier al een sluis waar een tochtsloot op de Rotte aansluit. De precieze ouderdom van deze eerste sluis is daardoor moeilijk vast te stellen. De huidige houten schutsluis dateert uit 1866. Sluiswachters waren onder anderen Wim Jongkoen en Jan Dijkshoorn. De watergang loopt vrijwel recht naar de Vlietsloot, de grens met Schiebroek en wordt gebruikt voor het vervoer van landbouwproducten. Bij het verlaat staat de poldermolen De Uil, die samen met de Prinsemolen voor de bemaling zorgt. De molen De Uil wordt in 1881 vervangen door een stoomgemaal en later door een elektrisch gemaal. Het Berg- en Broekse Verlaat blijft zijn functie voor de scheepvaart behouden, ondanks het verdwijnen van de beroepsvaart in het gebied. Een directe verbinding tussen de Rotte en de Bergse Voorplas is van grote betekenis voor de recreatievaart.

Op 26 november 2012 werd begonnen met de vervanging van de houten portaal ophaalbrug bij het verlaat. Na de installatie van een hulpbrug werd de oude brug, inclusief landhoofden, verwijderd en vervangen door een compleet stalen brug. De nieuwe brug heeft een gelijkaardige vormgeving, maar het rijvlak is breder zodat hulpdiensten er makkelijker overheen kunnen. De werkzaamheden duurden bijna een half jaar, in die tijd was er een vervangende brug vanaf de Prins Bernhardkade en liep naar de punt van het schiereilandje voor de ingang van de watersportverenigingAegir.     

Op de onderzijde van de brug is in 2022  het gedicht "Hart voor de plas" van Tanja Helderman geschilderd:

er is een toekomst - een wereld te winnen
in actie te komen, vandaag te beginnen
zolang er nog afval gedachteloos rondzwerft
en achteloos achtergelaten
laat dan tenminste de kansen niet liggen
op straat, op de kade, op 't water
er is een keuze - een steen bij te dragen
te bouwen aan nu en te werken aan later
er is een doel - een zeil in de top
een heldere missie, de noodzaak voorop
er is een toekomst om stil bij te staan
en niet weg te kijken, maar bruggen te slaan