Herman de Wolff

(1903-1994)

H.W. (Herman) de Wolff (Rotterdam, 1903-1994):
was meer dan 60 jaar de vaste organist van de Nassaukerk in Rotterdam-Hillegersberg. De Wolff schreef zeer veel koormuziek. Ook was hij jurylid bij zang- en muziekconcoursen.

De Wolff had altijd een gunstige pers. Zo schreef het Groninger Dagblad: “Euphonia weet wat zij doet door de vele liederen te kiezen die zijn gecomponeerd door H.W. de Wolff van Rotterdam, een musicus van betekenis.”.

Tot op hoge leeftijd dirigeerde De Wolff, o.a. in De Schutse met een bejaardenkoor. Ook werd geoefend in de  Vredevorstkerk. De Wolff werd Koninklijk onderscheiden. 

Foto: Herman de Wolff achter het kerkorgel.

De jeugdjaren van Herman de Wolff

Herman de Wolff werd op 25 februari 1903 geboren in de Noorderstraat. Later woonde hij in de Ooievaarstraat 10 en de Rembrandstraat 16. Als kind vond hij het draaiorgel op straat al zo mooi, dat hij al het andere vergat. Dat zei De Wolff op 85-jarige leeftijd toen hem werd gevraagd hoe hij in de muziek is terecht gekomen. Ook was hij ‘altijd’ bij een oom die een harmonium had.

Op de lagere school kreeg Herman al pianoles, hij was ‘flink muzikaal’. Op 8 à 9-jarige leeftijd kreeg Herman zijn eerste harmoniumlessen en schreef hij zijn eerste ‘compositieproeven’. later kreeg hij orgelles op de Muziekschool van Toonkunst van J.H. Besselaar Jr, orgel- en pianoles en muziektheorie van Frits Tollig, compositietechniek en koordirectie van W.F. Kools en zangles bij Cornelis van Munster. Als koordirigent kreeg De Wolff les van onder anderen Piet Ketting. Ook bezocht De Wolff het conservatorium. Zelfstudie nam ook veel tijd, hij oefende veel, onder andere op een piano bij de pianohandel Van der Heiden. De Wolff zong ook, hij was 2e bas op het mannenkoor Concordia (1921).

In 1914, De Wolff was nog maar 11, werd hij organist van de Oudgereformeerd gemeente. In 1915 slaagde hij als nummer één voor het organistenexamen van de  presbyteriaanse kerk. Maar hij werd niet benoemd omdat hij te jong werd gevonden. Een jaar later wordt De Wolff wel aangenomen, als hulp, bouwer en intonateur bij de orgelbouwonderneming Standaart. Hij bleef daar werken tot in 1922. Hij werkte onder andere aan het orgel in de Burgerzaal van het in 1920 voltooide stadhuis van Rotterdam. In 1921 werd De Wolff benoemd tot organist van de Zweedse kerk.

De Wolff: benoemd als organist in de Nassaukerk

De Wolff ging in 1922 wonen aan de Schiebroeksestraat 52. Herman de Wolff was het liefst bezig met koorzang en koorcomposities. In 1923 werd hij directeur van Rotte’s Christelijk Gemengd Koor (RCGK). In 1923 kreeg De Wolff zijn eerste organisten-aanstelling: aan de Zweedse kerk aan de Terwenakker. In 1927 werd De Wolff benoemd tot organist van de nieuw gebouwde Nassaukerk te Hillegersberg en bespeelde hij het door Spierinng gebouwde orgel. Ook in 1927 begon hij als koordirigent van “Ex Animo” te Leiden, met bijbehorend kinderkoor.

Verschillende hoogtepunten in het leven van De Wolff volgen snel. In 1924 wordt bij De Harp in Amsterdam de eerste gedrukte composities van De Wolff uitgegeven. Op 24 mei 1926 treedt hij voor het eerst op als jurylid bij een zangconcours in Groningen, als plaatsvervanger van een ziek geworden reeds benoemd jurylid. Ondanks zijn jonge leeftijd ging het goed: De Wolff werd daarna veel vaker gevraagd. Op 18 november 1926 wordt “Die Schöpfung” uitgevoerd met het RCGK waarbij Marinus Flipse de begeleiding op de vleugel speelt. Op 19 september 1927 werd Herman de Wolff benoemd tot organist van de nieuwgebouwde Nassaukerk aan de Kleiweg in Hillegersberg. Dat gebeurde door de kerkenraad na een vergelijkend examen en slechts voor één jaar: de proeftijd. Twee dagen na zijn benoeming werd de kerk in gebruik genomen. De kerk was gebouwd naar ontwerp van het lid van de Nassaukerk, de architect A.C. Lengkeek. De Nassaukerk werd in gebruik genomen op 21 september 1927. Op 1 november wordt De Wolff benoemd tot dirigent van de gemengde zangvereniging “Ex Animo” in Leiden.

Ook persoonlijk zijn dit turbulente jaren Herman de Wolff verlooft zich op 12 december 1925 met de sopraan Klazina Zeilstra en op 1 augustus 1928 trouwden ze in Delft en in de Nassaukerk. Het was het eerste huwelijk dat in de kerk werd gesloten. De Wolff woonde met zijn gezin op het Willebrordusplein 6. In 1984 verhuisden zij naar een appartement op de bovenste etage in de Borghave aan de Wilgenlei. 

Herman de Wolff werkt in en vanuit de Nassaukerk

De bekwaamheid van De Wolff als organist, maar ook als dirigent en componist, wordt de gemeente direct duidelijk. De kerkelijke gemeente leert enthousiast en bezield zingen. In de kerk was hij zeer gewaardeerd als organist, de Nassaukerk kreeg extra bezoekers ‘van buiten’, ze kwamen speciaal voor het spel van De Wolff. Herman de Wolff werkte nauw samen met de predikanten. Hij moest tevoren weten wat het onderwerp van de preek was, zodat hij zich ook kon voorbereiden op improvisaties buiten de aangegeven liederen en gezangen. De Wolff was niet zo van de moderne muziek, vooral omdat het zingen op moderne muziek vaak lastig was.

Toen de Duitsers een tocht naar Engeland voorbereidden werd op een dag de Nassaukerk gevorderd voor een dienst voor de Duitse militairen. De Duitse legerpredikant leidde de dienst een Duitser moest op het orgel. De Wolff kon het niet nalaten hierbij aanwezig te zijn om te zien hoe met ‘zijn’ orgel werd omgegaan. Dit ondanks zijn sterke anti-Duitse gezindheid. Bij ‘gewone’ diensten tijdens de oorlog stonden altijd mensen op de uitkijk. Als er ‘Duits gevaar’ was vluchtte een groepje kerkgangers, o.a. “in” het orgel. Af en toe waren er tijdelijk ook onderduikers in de kerk. In de orgelkamer stond een tijdens de oorlog een afgesloten zwarte kist met in witte letters daarop de naam van De Wolff. In de kist zaten muziekstukken, met daaronder verborgen waardevolle voorwerpen uit de kerk. Zo zijn deze gelukkig bewaard gebleven. Als in de oorlogstijd de stroom uit viel kon het orgel toch blijven spelen door handmatig te pompen.  

De Nassaukerk was een gereformeerde kerk. Op de Dag des Heren moest worden gerust. Toen De Wolff na een radio-optreden op een zondagmorgen in Leiden op zondagmiddag in de kerkdienst in Rotterdam optrad werd hij ernstig toegesproken door ds. Couvée. De Wolff had op zondag met de trein gereisd, en dat kon niet…

Nog tot in de jaren ’50 waren er straatpredikanten. Op een zeepkistje werd op het Bergpolderplein gepreekt. Vaak ook in aanwezigheid van wat koorleden. De Wolff was daar ook soms bij.  In 1988 was de laatste dienst in de Nassaukerk. De Wolff heeft de eerste en de laatste dienst in de kerk begeleidt. Toen de kerk al gesloten was werd er nog een huwelijk ingezegend: de bruid van het laatste paar was Herman de Wolffs kleindochter Ankie van Veen. De bruidegom was Hans de Bruijne. De kerk werd gesloopt in 1992. Het orgel werd in onderdelen in andere kerken in het land ‘gebruikt’. Van het interieur zijn nog enkele onderdelen in de Oranjekerk, zoals het glaswerk in de ontmoetingsruimte en enkele tafels. In de nieuwbouw op de plaats van de kerk is de toren opgenomen: het enige zichtbare overblijfsel van het feit dat hier aan de Kleiweg ooit een kerk heeft gestaan.

Herman de Wolff: componist en dirigent

Herman de Wolff componeerde, hij schreef ook bladmuziek voor andere instrumenten dan orgel (harmonium) of piano, zoals voor trompet. Van De Wolff zijn composities uitgegeven bij o.a. F.S. Heemstra in Groningen. Ook bewerkte en verzorgde hij de derde druk van de zendingsliederenbundel. Een belangrijk aspect in de koorbewerkingen noemt De Wolff de betrokkenheid bij de tekst. Als voorbeeld ziet De Wolff zijn compositie “Spel der Seizoenen”, een soort koraalcantate.

Naast zijn aanstelling als organist in de Nassaukerk en koordirigent in Leiden bij “Ex Animo” was De Wolff dirigent van verschillende andere koren, zoals “Hosanna” in Hillegersberg, “Hosanna in Excelsis” in Schiedam, “Lunteren” in Rotterdam, “Melodia” in Rotterdam-Centrum, “Euphonia” in Charlois en “Asaf” in Rijsoord. De Wolff leidde op zaterdagavond het zusterkoor van het ziekenhuis Eudokia; op bijzondere dagen, zoals met Kerst, liepen de zusters zingend door de gangen van het ziekenhuis. Ook dirigeerde hij verschillende kinderkoren. De Wolff was een perfectionist en dus heel streng voor zijn koorleden. Dat botste wel eens, maar de kunde en passie van De Wolff was evident. Hij wist ‘eenvoudige koren’, zoals dat in Maasdijk, tot grote hoogte te brengen waarbij werken als de Schöpfung en de Messiah konden worden uitgevoerd. Naar zijn vele afspraken ging hij altijd op de fiets of met het openbaar vervoer.

Van koren die onder zijn leiding zongen, zijn verschillende opnamen bewaard gebleven en ook na zijn dood heruitgegeven. Onder ander van optredens in de Pieterskerk te Leiden. Er werden grote stukken gezongen zoals de Matthäus-Passion. Beroemde solisten zongen onder De Wolffs leiding, zoals Aafje Heynis en Marco Bakker. De Wolff dirigeerde ‘zijn’ koor in Leiden ook gedurende de oorlog, al moest hij er vanuit Rotterdam op de fiets naar toe. Daarbij hoefde hij geen lid van de Kultuurkamer te worden, omdat ‘zijn’ koor kon worden aangemerkt als kerkkoor, ook al zongen ze in de Stadsgehoorzaal. Voor en na een optreden moet wel een gebed worden uitgesproken. Voor het deelnemen aan kerkkoren was -als uitzondering- geen verplichting tot lidmaatschap van de Kultuurkamer verbonden. Hij had goed oog voor talentvolle jonge mensen en gaf velen een kans op te treden als solist.

Na de Tweede Wereldoorlog was een bijzonder optreden van De Wolff met een koor uit Schiebroek op Paleis Soestdijk bij Koningin Juliana. Gezongen werd “De zon schijnt in mijn ziel vandaag”, een vertaling door Koningin Juliana van “There is sunshine in my soul today” van Eliza Edmunds Hewitt

De Wolff nam ook regelmatig deel aan concoursen. D Wolff wist met zijn koren eerste prijzen, ereprijzen en ‘directeursprijzen’ te behalen. Bijvoorbeeld in 1929 met “Ex Animo” op een internationaal concours in Scheveningen en met “Asaf” in Huis ter Heide. Niet zo leuk voor de andere deelnemers: De Wolff werd altijd 1e. De Wolff was ook regelmatig jurylid bij concoursen, o.a. in Groningen, Leek, Drachten, Leeuwarden, Wageningen en Den Haag.  

Herman de Wolff

Grammofoonplaat met dirigent Herman de Wolff

  Bekijken  

Herman de Wolff

1987 Oorkonde 60 jaar organist bij de Nassaukerk

  Bekijken