Cornelis Nicolaas Abraham (Nelis) Loos

(1863-1942)

Cornelis Nicolaas Abraham (Nelis) Loos is geboren op 5 november 1863 aan de Nieuwe Markt in Rotterdam. Zijn vader had een cafébedrijf, maar had in zijn jonge jaren gevaren en had voor zijn zoon ook een baan in de scheepvaart op het oog. Maar Loos ging niet naar zee en begon op zijn veertiende te werken in het café van zijn vader aan de Korte Hoogstraat 9. In 1877 ging hij school op het Instituut Ringlever, Van Bakelstraat 25. Loos trouwde in 1882 met Dina Vis. 

Loos was een grote horecaman in Rotterdam. Hij was naast (mede)eigenaar van horecazaken o.a. ook (mede)eigenaar van een glasslijperij (1892), een bioscoop (1908) en van wijnhandels aan de Botersloot (1891) en de Benthuizerstraat  (1909). Tot op de dag van vandaag is C.N.A. Loos bekend in Hillegersberg als stichter van het Plaswijckpark. In zijn jonge jaren gaf Loos als beroep aan "Koffiehuishouder", op latere leeftijd werd dit: "Directeur van Vennootschappen".

Loos was ook maatschappelijk zeer actief in velerlei besturen en comités, zowel op bestuurlijk, cultureel als sportief terrein. Zo was hij zeer actief betrokken bij de roeivereniging Nautilus. Hij pachtte het buffet van het clublokaal van 1902 tot 1924. In 1924 werd het clubgebouw aan de Oude Plantage geopend. Ook nam hij voor tienduizenden guldens deel aan de obligatieleningen die Nautilus uitgaf.

Loos was bevriend met o.a. de kunstenaars Koos Speenhof, Herman Bieling en Edema van der Tuuk. En met de ondernemer George Watson van de vijlenfabriek aan de Kleiweg.

Nog bij zijn leven, op 6 juni 1941, werd door de gemeenteraad van het nog zelfstandige Hillegersberg een straat naar Loos genoemd: de toenmalige Parklaan werd  herdoopt in C.N.A. Looslaan. Loos overleed op 26 mei 1942 en is begraven in het familiegraf op de begraafplaats Crooswijk in Rotterdam.

C.N.A. Loos, 'koffiehuishouder'

In 1883 begon Loos zijn eigen café aan de Kaasmarkt. In 1891 richtte Loos aan de Botersloot een wijnhandel op, samen met zijn stiefvader B.J. Bruns. In dat jaar was hij medeoprichter van de glasslijperij Weitlich & Loos aan de Benthemstraat 27-29. In 1894 kocht Loos uit een faillissement in 1894 het bekende café en tuin Hollandia aan de Linker Rottekade 62-63, dan wel nummer 79 (in het telefoonboek van 1913), op de hoek van de Crooswijksesingel. Hij vergrootte het en maakte er een restaurant van, waarbij zijn vrouw kookte. In de door Loos ook gekochte binnentuin maakte Loos een kinderspeeltuin. Ook werden zalen verhuurd, waar o.a. revue- en operetteclubs repeteerden. Loos werd 'voor gek verklaard' in Hollandia te investeren, maar het werd een groot succes.

Op 26 juli 1894 dook Loos in de Rotte om twee meisjes te redden, één overleefde het. Eerder, in 1887, had Loos al eens een koetsier die met zijn paard en wagen in de Schiedamse singel was geraakt, gered. In 1900 redde hij een door het ijs gezakte jongen. Bij een brand in een sigarenwinkel aan de Jonker Fransstraat redde Loos de kinderen uit het 'winkelhuis'. Loos verwierf o.a. een bronzen en zilveren medaille.
Op 9 juni 1899 brachten Koningin Wilhelmina en de Koningin-moeder een bezoek aan Rotterdam, waar o.a. een bloemenhulde werd gebracht op het terrein Hollandia: tuin en café, dit de gehele dag ter beschikking gesteld door Loos. Loos was ook de voorzitter van de (uit 28 man bestaande) 'Regerings-Commissie' die het bezoek voorbereidde.

Loos werd in 1894 mede-exploitant van café Concordia aan de Nieuwe Binnenweg. Op de Walenburgerweg 120 was een theetuin waar Loos bij betrokken was. In 1900 opende hij het café Transvalia (het latere Victoria filmtheater en daarna Correct) aan de Benthuizerstraat 3, dan wel nummer 2a (in het telefoonboek van 1913), hoek Berg­weg 108-110. De naam Transvalia had hij gekozen als eerbetoon aan de Boerenoorlog in Zuid-Afrika (1899-1902). Loos liet op de muren van het café uit eerbetoon acht tegeltableaus aanbrengen met daarop de voorstellingen van de gevoerde veldslagen, zoals de Slag aan de Modderrivier op 28 november 1899. Deze tableaus zijn later overgebracht naar het "Oorlogsmuseum van de Boerenrepublieken" in Bloemfontein. Blijkbaar valt de exploitatie van Transvalia tegen, Loos zet het café in 1902 te koop. Maar het komt daar niet van. Loos bouwt in 1907 een nieuw gedeelte aan het café aan de Benthuizerstraat 3: het wordt een bioscoop. Door H.W. Lutzke worden daar vanaf 1908 voor het eerst films vertoond; in 1910 neemt P. Vermeer de exploitatie over. Hij verandert de naam in Royal Bioscope Transvalia. Daarnaast komt er een ruim toneel en een grote zaal met een ingang aan de Bergweg. In 1935 wordt het pand ingrijpend verbouwd, het aantal plaatsen wordt verdubbeld van 400 naar 800. De bioscoop wordt omgedoopt in Victoria Theater.

De 'kans van zijn leven' kwam in 1902 toen Loos in samenwerking met notaris Van Wijngaarden, die ook altijd de belangen van Loos' vader had behartigd, café restaurant 'Boneski' op het Hofplein kon kopen. Dit café restaurant van Fritz en Henri Boneski was een chique gelegenheid voor een welgesteld publiek. In 1903 combineerde Loos het met het 'Haagsch Koffiehuis'. Met de komst van de elektrische spoorweg van Hofplein naar Den Haag werd ook een stationsgebouw aan het Hofplein gerealiseerd. Loos liet 'Boneski' annex 'Haagsch Koffiehuis' afbreken, gedurende 1907-1908 bouwde Loos aldaar het zo bekende nieuwe café-restaurant Loos aan het Hofplein 14/15. Tijdens de nieuwbouw oefende Loos zijn bedrijf tijdelijk uit in het Paviljoen in de Weenastraat. Café restaurant Loos is een prachtig halfrond Jugendstil gebouw dat het voorfront vormde van het Station aan het Hofplein. Het pand, van de Z.H.E.S.M., werd ontworpen door architect J.P. Stok Jzn. Het café was op de begane grond en diende als wachtkamer voor het spoor. Het restaurant was op de 1e verdieping. Het was luxe dineren: iedere avond concert: diner-orchestre". Ook was er een "afternoon tea-concert" van half drie tot vijf uur.

Loos opende in 1908 een wijnhandel in de Benthuizerstraat. In 1912 kocht hij grand café restaurant 'Du Passage' aan de Korte Hoogstraat 11, hij verbouwde en herdoopte het in 'Restaurant Riche'. Door de goedlopende zaak aan het Hofplein kon Loos doorpakken. Loos werd eigenaar van café 'De Witte Sociëteit', een café op de 1e Weenastraat 13 en het café 'Paviljoen' op het Slagveld. In 1913 richtte Loos de 'N.V. Maatschappij tot Exploitatie van Hotels, Restaurants en Koffiehuizen' op. De Maatschappij had boven 'Riche' twee etages met vergaderzalen. Loos kocht en exploiteerde diverse cafés, restaurants en hotels in de stad, hij pachtte het sociëteitsgebouw voor de horeca van diergaarde Blijdorp (1918) en zorgde daar voor toneel, opera, muziekoptredens en feesten. Overigens sponsorde Loos veel, zoals voor het Noorse kerkje (opening op 26 juli 1914) en belegde hij zijn geld in het verstrekken van leningen, in aandelen en onroerend goed.

In 1926 gaf Loos een grote lening aan Herman Philipsen een lening van ruim 40.000 gulden onder voorwaarde dat Philipsen restaurant 'Fürstenberg' aan de Nieuwstraat 14 aan hem verhuurt, waarbij Loos eventueel ook mocht onderverhuren. Op de Kruiskade 32 was Hotel Allard, het latere hotel Central. Bij dit naast bioscoop Palast (Luxor) gelegen hotel waren Philipsen en Loos ook betrokken. In 1926 werd de 'Naamloze vennootschap maatschappij tot exploitatie van hotel-, café- en restauratiebedrijven Central' opgericht.

Op 14 mei 1940 werd o.a. het café restaurant Loos aan het Hofplein door het bombardement op Rotterdam verwoest een bom viel op de kroon, door de hitte van de vlammen brandde geheel het restaurant uit. Ook het station Hofplein werd zwaar gehavend, maar dat werd gedeeltelijk hersteld. Op 4 juni 1941 verpachte de N.S. met terugwerkende kracht tot 1 mei 1941 het recht tot uitoefening van het restauratiebedrijf in de wachtkamers en restauratiezalen van het station Hofplein aan C.,N.A. Loos jr..

C.N.A. Loos in Hillegersberg

Loos diende in 1900 bij de gemeente Hillegersberg een bouwplan in voor een proeflokaal en slijterij met twee bovenhuizen op de hoek van de Benthuizer- en Hillegondastraat. Bij de grenswijziging van 1904 werd dit deel van Hillegersberg gemeente Rotterdam. Zo was Loos al in 1900 actief in Hillegersberg.

Loos kocht een stuk weiland aan de Bergse Voorplas en begon daar een nieuw project: op 10 december 1913 kreeg hij vergunning van de gemeente Hillegersberg tot het oprichten van een "tuin- en botenhuis volgens voorgelegde bescheiden". Het tuin- en botenhuis werd gerealiseerd als 'buiten' van de familie Loos. Hij kocht op 8 oktober 1913 Villa Buitenlust dat aan de overkant van de Straatweg lag, Straatweg 283. Hij vond de villa echter niet prettig als woning: te groot en te koud. Loos begon op 1 mei 1915 in de villa een theeschenkerij (en hotel-pension 1e rang) 'Theeschenkerij Plaswijck', compleet met een orkestje. Loos en zijn gezin gingen wonen op de Straatweg 249, 286 (Villa Margaretha) en 241. De theeschenkerij werd regelmatig bezocht door de leden van der sociëteit, veelal notabelen uit Hillegersberg en Rotterdam. 

De theeschenkerij bracht Loos toch niet het succes dat hij verwachtte. Loos sloot de 'Theeschenkerij Plaswijck' op 1 september 1918, hij zette het hotel- en pensionbedrijf nog wel voort. Op 1 mei 1919 stopte Loos alle activiteiten en in 1920 verkocht hij de villa aan de gemeente Hillegersberg, die zeer toe was aan een nieuw raadhuis. Dit voor een bedrag van 10.000 gulden en een door Loos verstrekte hypotheek van 90.000 gulden. Zo werd de villa aan de Straatweg 283, op de hoek van wat toen de Parklaan heette, vanaf juni 1921 het raadhuis van Hillegersberg. De Parklaan kreeg een andere naam: de C.N.A. Looslaan.

Straatweg 266-268
Loos liet, na de verkoop van villa Buitenlust aan de gemeente Hillegersberg, villa Vogelzang bouwen, tegenover het voormalige raadhuis: Straatweg 266. Architect was L.N. Krijgsman jr. De gemeente wilde ook een woning voor de burgemeester ter beschikking stellen. Ook hier bood Loos soelaas. Hij stelde voor een deel van zijn voortuin af te splitsen voor de bouw van de ambtswoning. Loos stelde een zeer schappelijke prijs voor, de gemeente was enthousiast en aanvaardde het aanbod. In 1925 werd begonnen met de bouw van de ambtswoning, burgemeester Van Kempen ging wonen op Straatweg 268.
Loos ging tot de notabelen van Hillegersberg behoren, hij werd o.a. lid van de schoonheidscommissie van de gemeente. In 1935 maakte J.J.P. Oud een plan voor de bouw van vier atelierwoningen in de achtertuin van de woning van Loos, o.a. voor Herman Bieling en Charley Toorop. Deze  atelierwoningen werden echter nooit gerealiseerd omdat geen vergunning werd verkregen: strijdig met het bestemmingsplan. Loos bleef tot zijn dood in Villa Vogelzang wonen. Vanaf 1942 woonde zijn zoon C.N.A. Loos jr. er. In 1947 werd het huis verkocht aan de chirurg Van Staveren. Villa Vogelzang is in 1993 gesloopt. 

Plaswijckpark
In 1916 stichtte Loos het Plaswijckpark. Water en rietland werden aangeplempt. Het achter de villa Buitenlust gelegen weiland kocht Loos in 1921 van de familie Van Gilse van der Pals, alsmede een vijf hectare groot stuk grond met de boerderij van Abraham Michielen. Het ontwerp van de verschillende gebouwen was van de architect L.N. Krijgsman jr. Zo ontstond in 1923 het Plaswijckpark. Het park werd, door aankoop van aangrenzende weilanden, aanzienlijk uitgebreid. Loos wilde op enig moment een moderne diergaarde stichten, waarbij de dieren zo veel mogelijk in de vrije natuur te zien waren. Hij begon met een vijver waarin enkele zeeleeuwen werden losgelaten. Binnen een omheind terrein kwamen herten en kangoeroes. Er kwam een apenkooi, een koepeltje met reptielen en hokken met exotische vogels. Loos sloot een contract af met de Duitse firma Ruhe voor de levering van onder andere olifanten, leeuwen, tijgers, rhinocerossen, kamelen en hyena's. Maar die zijn er nooit gekomen, Loos zou ze wel hebben gekocht, maar na zijn overlijden zijn ze geleverd aan andere belangstellenden (brief 15 juli 1942 van Schérif Awar uit Orleans). In Plaswijck was wel een renbaan van de jachthondenvereniging Diana, zij organiseerde daar regelmatig windhondenrennen.

In 1922 liet Loos Paviljoen Plaswijck bouwen, het opende in 1923. Het restaurant werd na de oorlog beheerd door de familie Hermanus Philipsen-Braun en weer later -in een nieuw gebouw- door Van der Valk. Het Paviljoen Plaswijck van Loos was de voorloper van het grootschalige recreatiepark aan de Bergse Achterplas, het Plaswijckpark. 

Loos was een groot natuurliefhebber. Een zoon, dr. Hendrik Loos, maakte in 1923 het ontwerp voor een aan te leggen park dat werd uitgevoerd door de firma Van Brummelen uit Hillegersberg. Er kwamen bijzondere boomsoorten, struiken en planten, en er werd een rosarium aangelegd, het werd een lommerrijk groen park met gazons en bloemen. In de jaren daarna werd het park stapsgewijs uitgebreid met een speeltuin, een uitkijktoren, een Chinees theehuis, een dierentuin met vogel- en apenverblijven, kangoeroes en wallaby’s, een speeltuin met speelweide, een doolhof en een horecapaviljoen. In 1928 werd ook tennisbanen aangelegd. Er werden diverse toernooien georganiseerd. Tijdens de wintermaanden werd een dun laagje water op de banen aangebracht zodat er kon worden geschaatst. ‘Plaswijckpark, Wandel- en Dierenpark’ was een van de eerste attractieparken in Nederland. In het park was ook plaats voor verschillende beelden. Enkele daarvan zijn gemaakt door Edema van der Tuuk. 

De toegangsprijzen waren laag omdat Loos het park zag als 'ontspanningsoord' en geen winst beoogde. "Loos' grootste voldoening is te zien dat voor velen het verblijf in het Plaswijckpark een heerlijke ure van ontspanning is. Iets te scheppen, niet alleen voor het genot van de meer gesitueerden, maar in de eerste plaats voor de minder draagkrachtigen, is het streven van de heer Loos geweest" (citaat uit 1933 van burgemeester Van Kempen bij het 10-jarig bestaan van het Plaswijckpark). In het drukke zomerseizoen verschenen herhaaldelijk korte berichtjes in de Rotterdamse dagbladen dat de 'zoveelduizendste' bezoeker van her Plaswijckpark welkom werd geheten. De ene keer trakteerde Loos deze bezoeker op een rondvlucht boven Rotterdam, de andere keer op een fiets. Loos was sterk betrokken bij mensen die het moeilijk hadden. Hij kocht fietsen bij de fietsenmaker 'om de hoek',  waarvan het familiebedrijf niet echt goed ging. Loos stond bij de entree van het park en bekeek de aankomende bezoekers zorgvuldig; degene die er het armst uitzag kreeg een fiets onder het mom van de 'zoveelduizendste' bezoeker. Plaswijck bestond in 1933 10 jaar en had in die tijd maar liefst 2,5 miljoen betalende bezoekers getrokken. In 1933 was Loos ook 70 jaar geworden, van zijn vrienden kreeg hij een monumentale buitenklok, ontworpen door Bieling. De klok kreeg aanvankelijk een plaats in Loos' voortuin. 

Op 6 oktober 1937 is de Stichting Plaswijkpark opgericht waarin het park overging. Vanaf de oprichting tot in 1958 was (oud-)burgemeester F.H. van Kempen voorzitter van de stichting; Loos was lid van het stichtingsbestuur. In juli 1939 werd in het park een monument onthuld ter ere van Loos met een reliëf van zijn hoofd. Na Loos' overlijden in 1942 werd de 'klok van Bieling' overgeplaatst naar het terras van het Plaswijck Paviljoen, later werd de klok overgebracht naar het Plaswijckpark.

Het Plaswijckpark groeide en bloeide verder tot de dag van vandaag. Een bezoekster memoreerde sprekend over de periode kort na de Tweede Wereldoorlog: "Het Plaswijckpark was een eeuwigdurend feest, het eten van poffertjes in het Amphitheater was een hoogtepunt.". Er was een uitbreiding met ruim twee hectaren in 1954. Er waren natuurlijk ups en downs, het laatste vooral ook in financiële zin. Plaswijckpark is gelegen in Hillegersberg op de rand van Schiebroek. Lang was de ingang en het formele adres C.N.A. Looslaan 23. Na de grote herinrichting van het park is de ingang aan de Ringdijk. 

Veel andere initiatieven in Hillegersberg en Schiebroek
Op 21 augustus 1918 werd een boerderij en land langs de Rotte nabij de Ceintuurbaan geveild. Loos had ook interesse in enkele van de dertig percelen en verhoogde verschillende biedingen. Hij verkreeg ze echter niet.

In 1922 ontwierp de architect L.N. Krijgsman in opdracht van Loos acht woningen aan de Hooge Limiet (sectie A, no 546/547, nabij de huidige Argonautenweg). Op 16 januari 1923 kreeg Loos vergunning van de gemeente Hillegersberg om deze woningen te bouwen. Waarschijnlijk is dit niets geworden (niets van terug te vinden).

Loos was nauw betrokken bij de Coöperatieve Vereniging "Jachthaven Hillegersberg". Hij gaf kort na de oprichting in 1921 een grote lening aan de jachthaven. Loos was ook de man die in 1922 het initiatief nam de Oranje Nassaubrug (nu: Philips Willembrug) over de Rotte te laten bouwen en voor een belangrijk deel ook financierde. De architect L.N. Krijgsman ontwierp de brug en vroeg de vergunningen aan. De brug werd in 1923 gerealiseerd en maakte daarmee de tot dan bestaande pont overbodig. In 1926 kreeg Loos vergunning van Schiebroek om een landhuis aan de Ringdijk 14 te bouwen, tegenover de Rozentuin in Plaswijck, architect was L.N. Krijgsman jr. 

Loos was de oprichter van de Hillegersbergse Muziekvereniging 'Juliana'. Toen Loos, in 1932, 50 jaar getrouwd was, trad de muziekvereniging op. In november 1933 vierde Loos zijn 70ste verjaardag in Plaswijck. Bij die gelegenheid omschreef de N.R.C. hem als een "opvallend correct gekleeden man, zomers altijd in versch geperste pakken, bloem in het knoopsgat, blootshoofd, veerkrachtig, puntbaard vlossig gesoigneerd". Hij hield ook duidelijk van het goede leven, zoals de menukaarten bij diverse feestelijke gelegenheden aangaven. Voor de viering van zijn verjaardag vormden zijn vrienden een comité dat in enkele weken meer dan 500 bijdragen ontving. Besloten werd een klok in de tuin aan te bieden, waarvoor Herman Bieling het ontwerp maakte. Deze klok kreeg na het overlijden van Loos een plaats op hert terras van het Plaswijckpaviljoen, later werd de klok overgebracht naar het Plaswijckpark.

Door het Plaswijckpark werd Hillegersberg weer het ontspanningsoord zoals het vroeger was ten tijde van Freericks. In 1937 kocht de gemeente Hillegersberg Plaswijck, richtte de Stichting Plaswijckpark op en breidde het park vervolgens verder uit.

Kinderen
C.N.A. Loos en zijn vrouw hadden negen kinderen, onder wie C.N.A. Loos jr. Loos jr. (1888-1950). Hij diende bij de marine, na die tijd volgde hij zijn vader op als exploitant van het café-restaurant Loos aan het Hofplein. Loos jr. woonde met zijn gezin op verschillende adressen in Hillegersberg: Bergluststraat 3, Straatweg 266 en C.N.A. Looslaan 6. Hij was ook bestuurlijk actief in Hillegersberg, o.a. als bestuurslid van Het Zwarte Plasje (1915-1925).

C.N.A. Loos

1882 C.N.A. Loos (als 19-jarige) bij zijn huwelijk

  Bekijken  

Hillegersberg

1901 Transvalia, Bergweg/ Benthuizerstraat op de grens van het toenmalige Hillegersberg en Rotterdam.

  Bekijken  

Rotterdam

Restaurant Boneski. Later kwam hier het station Hofplein (en restaurant Loos)

  Bekijken  

Hillegersberg

1912  Villa Buitenlust, Straatweg 183, door de toenmalige bewoner Villa Sweet-home genoemd, in 1913 gekocht door Loos. 

  Bekijken  

Hillegersberg

1915  Opening Theeschenkerij Plaswijk, Straatweg 183, op 1 mei, Nieuwe Rotterdamsche Courant, 29 april.

  Bekijken  

Hillegersberg

1922 Straatweg 268 (ambtswoning) en daarachter Villa 'Vogelzang', Straatweg 266, vanaf 1918 woonhuis C.N.A. Loos 

  Bekijken  

Hillegersberg

Villa 'Vogelzang', Straatweg 266, vanaf 1918 woonhuis C.N.A. Loos (gesloopt in 1993)

  Bekijken  

Hillegersberg

Villa 'Vogelzang', Straatweg 266, vanuit de achtertuin

  Bekijken  

Hillegersberg

Villa 'Vogelzang', Straatweg 266, de achtertuin

  Bekijken  

Hillegersberg

C.N.A. Loos en echtgenote op de veranda Straatweg 266

  Bekijken  

Plaswijckpark

1933 Des Tombe Rosarium met beeld van Edema van der Tuuk

  Bekijken  

Plaswijckpark

Beeld van Edema van der Tuuk "Jongen met schildpad"

  Bekijken  

Hillegersberg

1934 Klok, ontworpen door Bieling, in de voortuin van Loos, Straatweg 266

  Bekijken  

Hillegersberg

1939. Monument/ plaquette van C.N.A. Loos gemaakt door Edema van de Tuuk, aangeboden door de Stichting Plaswijckpark

  Bekijken  

Hillegersberg

1939. Monument/ plaquette van C.N.A. Loos gemaakt door Edema van de Tuuk, aangeboden door de Stichting Plaswijckpark

  Bekijken